Tích cách của con người có thay đổi được không?
Tính cách có thực sự cố định sau tuổi trưởng thành? Dữ liệu từ Big Five cho thấy tính cách vừa ổn định, vừa có thể thay đổi theo tuổi, hoàn cảnh và can thiệp.
Chủ đề:
Có một niềm tin rất phổ biến về tính cách: con người có thể thay đổi thói quen, kiến thức hay kỹ năng, nhưng “bản chất” thì gần như không đổi.
Một người hướng nội vẫn sẽ hướng nội. Một người hay lo lắng sẽ luôn nhạy cảm như vậy. Một người thiếu kỷ luật có thể cố gắng trong một thời gian, nhưng rồi cuối cùng vẫn quay về con người cũ.
Ở chiều ngược lại, phát triển bản thân đôi khi lại đưa ra một lời hứa hoàn toàn khác: chỉ cần đủ quyết tâm, bạn có thể trở thành bất kỳ phiên bản nào mình muốn.
Dữ liệu từ tâm lý học tính cách cho thấy cả hai cách nhìn đều quá cực đoan.
Big Five, một trong những mô hình tính cách được nghiên cứu rộng rãi nhất hiện nay, cho chúng ta một bức tranh thú vị hơn nhiều. Tính cách có độ ổn định đáng kể, đặc biệt khi chúng ta so sánh một người với những người khác. Nhưng mức trung bình của các đặc điểm vẫn thay đổi theo tuổi, từng cá nhân có thể đi theo những quỹ đạo rất khác nhau, hoàn cảnh sống có thể đi cùng những thay đổi đáng kể, và các nghiên cứu can thiệp gần đây thậm chí cho thấy một số đặc điểm có thể được chủ động thay đổi.
Nói ngắn gọn: tính cách tương đối ổn định, nhưng không bất biến.
Điều quan trọng là hiểu chính xác “thay đổi” ở đây có nghĩa là gì.
Trước hết, Big Five đang đo điều gì?
Big Five mô tả tính cách qua năm phổ lớn:
-
Cởi mở với trải nghiệm (Openness): xu hướng tò mò, quan tâm đến ý tưởng, cái mới, nghệ thuật và trải nghiệm.
-
Tận tâm (Conscientiousness): xu hướng có tổ chức, bền bỉ, có trách nhiệm và định hướng mục tiêu.
-
Hướng ngoại (Extraversion): mức độ tìm kiếm tương tác, hoạt động xã hội, năng lượng và sự chủ động.
-
Dễ chịu (Agreeableness): xu hướng hợp tác, quan tâm đến người khác và duy trì hòa khí.
-
Nhạy cảm cảm xúc (Neuroticism): xu hướng dễ trải nghiệm lo âu, căng thẳng và cảm xúc tiêu cực.
Điểm quan trọng là Big Five không phân loại bạn thành năm “kiểu người”. Mỗi đặc điểm là một phổ liên tục. Bạn có thể cao ở Cởi mở nhưng trung bình ở Tận tâm, thấp ở Hướng ngoại và có một cấu hình rất riêng ở các khía cạnh nhỏ hơn bên trong từng phổ.
Khi tâm lý học nói về “thay đổi tính cách”, họ thường không nói bạn hôm nay là người hướng nội và ngày mai biến thành một người hoàn toàn khác. Họ đang hỏi một câu tinh tế hơn: mức độ tương đối ổn định của những khuynh hướng này có thể thay đổi theo thời gian hay không?
Và để trả lời câu đó, cần phân biệt ít nhất ba kiểu ổn định khác nhau.
Tính cách ổn định” không có nghĩa là điểm số không bao giờ thay đổi
Giả sử ở tuổi 25, bạn nằm trong nhóm 20% người tận tâm nhất. Đến tuổi 40, điểm Tận tâm tuyệt đối của bạn tăng lên, nhưng những người khác cùng tuổi cũng tăng tương tự. Bạn vẫn nằm khoảng nhóm 20% cao nhất.
Có hai điều cùng đúng:
Bạn đã thay đổi.
Nhưng vị trí tương đối của bạn so với người khác vẫn khá ổn định.
Trong nghiên cứu tính cách, hai hiện tượng này thường được phân biệt thành thay đổi mức trung bình và ổn định thứ hạng.
Đây là lý do đôi khi hai câu nghe mâu thuẫn sau đây đều có thể đúng:
“Tính cách khá ổn định.”
và:
“Tính cách thay đổi theo tuổi.”
Một tổng quan lớn về phát triển tính cách cho thấy Big Five có mức ổn định tương đối đáng kể xuyên suốt cuộc đời, nhưng đồng thời cũng có những thay đổi có hệ thống về mức trung bình. Các nghiên cứu gần đây vẫn tiếp tục củng cố bức tranh này: tính cách vừa có tính liên tục, vừa có sự phát triển.
Theo Flowable, đây là điểm đầu tiên cần hiểu để tránh hai cực đoan. Tính cách không giống tâm trạng, có thể thay đổi hoàn toàn sau một đêm. Nhưng cũng không phải một cấu trúc đóng băng từ tuổi 18.
Tính cách thay đổi như thế nào khi chúng ta lớn lên?
Một trong những phát hiện kinh điển của nghiên cứu dọc là con người có xu hướng thay đổi theo những hướng tương đối có hệ thống khi trưởng thành.
Meta-analysis của Roberts, Walton và Viechtbauer tổng hợp 92 mẫu nghiên cứu dọc cho thấy từ tuổi trẻ tới trung niên, con người có xu hướng tăng về Tận tâm, ổn định cảm xúc và một số khía cạnh của sự chủ động xã hội. Một số phần của Hướng ngoại và Cởi mở có thể tăng ở giai đoạn sớm hơn rồi giảm ở tuổi cao hơn.
Mẫu hình này đôi khi được gọi rộng hơn là sự “trưởng thành tính cách”. Khi bước vào tuổi trưởng thành, nhiều người trở nên có trách nhiệm hơn, kiểm soát cảm xúc tốt hơn và ổn định hơn trong cách vận hành đời sống.
Nhưng không nên diễn giải điều này như một quy luật cứng rằng “càng già càng tận tâm và dễ chịu”.
Trung bình của một quần thể có thể dịch chuyển theo một hướng trong khi từng cá nhân lại thay đổi rất khác nhau. Một meta-analysis rất mới tổng hợp 229 nghiên cứu dọc với hơn 230.000 người cho thấy khác biệt cá nhân trong quỹ đạo thay đổi tồn tại ở tất cả các đặc điểm Big Five và xuyên suốt vòng đời. Nhạy cảm cảm xúc có mức khác biệt cá nhân trong thay đổi nổi bật nhất.
Nói cách khác, “con người thường thay đổi theo tuổi” không đồng nghĩa với “mọi người đều thay đổi giống nhau”.
Đây là một nuance quan trọng. Tuổi tác cho chúng ta một xu hướng thống kê, không phải một kịch bản bắt buộc.
Vì sao tính cách lại thay đổi theo tuổi?
Đây vẫn là một câu hỏi lớn của khoa học tính cách.
Một phần có thể liên quan đến quá trình trưởng thành sinh học. Một phần khác đến từ môi trường, vai trò xã hội và những yêu cầu mới của cuộc sống.
Khi một người bắt đầu đi làm, phải tự quản lý thời gian và chịu trách nhiệm về hậu quả của quyết định, những hành vi liên quan đến Tận tâm được sử dụng thường xuyên hơn. Khi bước vào quan hệ lâu dài, trở thành cha mẹ hoặc giữ những vai trò đòi hỏi hợp tác, cách chúng ta phản ứng với người khác cũng có thể thay đổi.
Các lý thuyết về phát triển tính cách gọi đây là một quá trình trong đó vai trò sống, kỳ vọng xã hội và sự lặp lại hành vi có thể dần củng cố những khuynh hướng tính cách nhất định. Review năm 2024 của Wiebke Bleidorn nhấn mạnh rằng cả yếu tố di truyền lẫn môi trường đều góp phần vào phát triển tính cách, nhưng cơ chế chính xác vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được giải quyết.
Theo cách Flowable diễn giải, tính cách và cuộc sống không chỉ có quan hệ một chiều.
Tính cách ảnh hưởng đến những môi trường chúng ta chọn. Nhưng môi trường chúng ta sống đủ lâu cũng có thể quay lại định hình cách chúng ta suy nghĩ, cảm nhận và hành động.
Các biến cố lớn trong cuộc đời có làm thay đổi tính cách không?
Câu trả lời hợp lý nhất hiện nay là: có thể, nhưng không phải theo một công thức đơn giản.
Chuyển việc, kết hôn, ly hôn, mất việc, làm cha mẹ, bệnh tật hay trải qua stress kéo dài đều có khả năng thay đổi bối cảnh sống của một người. Nhưng cùng một biến cố có thể tác động rất khác nhau lên từng cá nhân.
Một nghiên cứu dọc trên 14.718 người trưởng thành tại Đức cho thấy cả tuổi tác và các biến cố lớn trong cuộc sống đều liên quan đến thay đổi ở một số đặc điểm Big Five. Đồng thời, độ ổn định thứ hạng của nhiều đặc điểm đạt mức cao nhất ở giai đoạn trung niên rồi có thể giảm về sau.
Điều đáng chú ý là nghiên cứu hiện đại ngày càng tránh một kiểu kết luận đơn giản như “kết hôn làm bạn dễ chịu hơn” hay “có con làm bạn tận tâm hơn”. Mối quan hệ thường phụ thuộc vào thời điểm, cách một người trải nghiệm sự kiện, mức độ kéo dài và bối cảnh rộng hơn.
Một ví dụ khá rõ đến từ nghiên cứu của Oi và Frazier năm 2024 trên 12.912 người từ 50 tuổi trở lên, theo dõi trong tám năm. Khi mức stress do thay đổi cuộc sống tăng lên, người tham gia có xu hướng tăng Nhạy cảm cảm xúc và giảm Tận tâm, Hướng ngoại, Dễ chịu và Cởi mở. Đáng chú ý, suy giảm trí nhớ không giải thích những thay đổi tính cách này tốt bằng stress.
Nghiên cứu này không chứng minh rằng stress đơn giản “gây ra” toàn bộ thay đổi tính cách. Nhưng nó đưa ra một thông điệp rất quan trọng: sự thay đổi tính cách ở tuổi trưởng thành không nhất thiết chỉ phản ánh tuổi tác hay bệnh lý, mà có thể gắn chặt với hoàn cảnh sống.
Điều đó cũng giải thích một trải nghiệm khá phổ biến. Bạn có thể nhìn lại bản thân năm năm trước và thấy mình “khác hẳn”, không phải vì một ngày nào đó bạn quyết định đổi tính, mà vì nhiều năm sống trong những yêu cầu và môi trường khác đã dần tạo ra một cách phản ứng khác.
Nhưng thay đổi do hoàn cảnh có phải là thay đổi “tính cách thật” không?
Đây là nơi câu chuyện trở nên thú vị hơn.
Một ngày bạn căng thẳng và cáu kỉnh hơn bình thường không có nghĩa tính Dễ chịu của bạn đã thay đổi. Một tháng phải làm deadline liên tục khiến bạn lo âu hơn cũng chưa đủ để kết luận Nhạy cảm cảm xúc đã tăng.
Tính cách được định nghĩa như những khuynh hướng tương đối ổn định trong suy nghĩ, cảm xúc và hành vi. Vì vậy, để nói trait đã thay đổi, chúng ta cần thấy một mô thức đủ bền theo thời gian chứ không chỉ một trạng thái tạm thời.
Có thể hình dung trait và state như hai tầng.
Bạn có một mức Hướng ngoại tương đối ổn định, nhưng trong từng ngày vẫn có lúc rất xã giao và lúc muốn ở một mình. Bạn có một mức Tận tâm tương đối ổn định, nhưng có tuần cực kỳ năng suất và có tuần rất thiếu tổ chức.
Những trạng thái ngắn hạn này không tách rời tính cách. Ngược lại, một trong những giả thuyết quan trọng của nghiên cứu thay đổi tính cách là: nếu một kiểu trạng thái được lặp lại đủ thường xuyên và đủ lâu, nó có thể dần đóng góp vào thay đổi ở mức trait.
Đây là cây cầu quan trọng giữa hành vi và tính cách.
Con người có thể chủ động thay đổi tính cách không?
Đây là câu hỏi khiến nghiên cứu Big Five vài năm gần đây đặc biệt thú vị.
Trong lịch sử, phần lớn nghiên cứu tập trung vào việc quan sát tính cách thay đổi tự nhiên theo tuổi và cuộc sống. Nhưng một hướng nghiên cứu mới hỏi thẳng hơn:
Nếu một người thực sự muốn trở nên tận tâm hơn, hướng ngoại hơn hoặc ít nhạy cảm cảm xúc hơn, liệu một can thiệp có thể giúp họ thay đổi không?
Bằng chứng hiện có cho thấy câu trả lời là có, ít nhất ở một mức độ nhất định.
Một tổng quan hệ thống lớn của Roberts và cộng sự năm 2017 tổng hợp 207 nghiên cứu theo dõi thay đổi tính cách trong các can thiệp tâm lý. Trong khoảng thời gian trung bình khoảng 24 tuần, các can thiệp liên quan đến mức thay đổi đáng kể ở các thang đo tính cách, trung bình khoảng d = 0,37. Ổn định cảm xúc là đặc điểm thay đổi rõ nhất, tiếp theo là Hướng ngoại. Một phần thay đổi còn tồn tại sau khi can thiệp kết thúc.
Cần lưu ý phần lớn nghiên cứu trong tổng quan này liên quan đến trị liệu và các mẫu lâm sàng. Vì vậy, chúng không trực tiếp trả lời câu hỏi liệu một người khỏe mạnh có thể tự “thiết kế lại tính cách” theo ý muốn hay không.
Nhưng những nghiên cứu sau đó bắt đầu đi chính xác vào câu hỏi này.
Một thử nghiệm trên hơn 1.500 người cho thấy thay đổi có chủ đích là khả thi
Năm 2021, Mirjam Stieger và cộng sự thực hiện một thử nghiệm ngẫu nhiên với 1.523 người sử dụng một chương trình huấn luyện tính cách kéo dài ba tháng trên điện thoại.
Người tham gia chọn mục tiêu thay đổi một đặc điểm tính cách, chẳng hạn trở nên tận tâm hơn, hướng ngoại hơn hoặc ổn định cảm xúc hơn.
Những người nhận can thiệp cho thấy thay đổi tự báo cáo theo đúng hướng họ mong muốn và lớn hơn nhóm chờ. Với những người muốn tăng một đặc điểm, mức thay đổi khoảng d = 0,52; với những người muốn giảm, khoảng d = -0,58. Người thân và bạn bè cũng quan sát được một phần thay đổi, đặc biệt ở nhóm muốn tăng đặc điểm.
Đây là một kết quả quan trọng vì nó cho thấy thay đổi không chỉ xuất hiện trên bảng tự đánh giá của chính người tham gia.
Quan sát từ người khác cho thấy ít nhất một phần thay đổi đã đủ rõ để xuất hiện trong hành vi bên ngoài.
Hơn nữa, một nghiên cứu theo dõi sau đó cho thấy ở những người còn tham gia đánh giá một năm sau, thay đổi về Hướng ngoại và Tận tâm nhìn chung được duy trì, còn Nhạy cảm cảm xúc tiếp tục dịch chuyển theo hướng giảm. Tuy nhiên, tỷ lệ người còn lại ở mốc một năm khá thấp, nên cần thận trọng khi khái quát kết quả này.
Điểm đáng chú ý là chúng ta không còn chỉ có bằng chứng rằng tính cách “tự nhiên thay đổi”. Chúng ta bắt đầu có bằng chứng rằng một số thay đổi có thể được hướng tới một cách có chủ đích.
Nhưng “Tận tâm tăng” thực sự là phần nào của Tận tâm tăng?
Đây là một trong những câu hỏi chuyên môn quan trọng nhất và cũng thường bị các bài phổ thông bỏ qua.
Big Five là những phổ rất rộng. Mỗi phổ chứa nhiều khía cạnh nhỏ hơn.
Ví dụ, một người có thể tăng điểm Tận tâm vì họ trở nên ngăn nắp hơn, nhưng không nhất thiết tăng tương đương về khả năng làm việc chăm chỉ. Một người có thể tăng Hướng ngoại chủ yếu vì trở nên hòa đồng hơn mà không tăng nhiều về sự quyết đoán.
Olaru và cộng sự năm 2024 quay lại dữ liệu của chương trình can thiệp trên và phân tích ở cấp độ sâu hơn: thay vì chỉ hỏi điểm tổng Big Five có thay đổi không, họ kiểm tra khía cạnh nào và thậm chí những mục hỏi cụ thể nào thực sự thay đổi.
Kết quả cho thấy thay đổi không hoàn toàn đồng đều trong cả phổ. Ở Hướng ngoại, sự hòa đồng thay đổi rõ. Ở Tận tâm, năng suất và tổ chức thay đổi ở mức đáng kể, trong khi những khía cạnh khác không nhất thiết đi cùng mức độ đó.
Đây là một phát hiện rất quan trọng cho cách chúng ta hiểu Big Five.
Một điểm tổng thay đổi không có nghĩa toàn bộ cấu trúc bên trong của đặc điểm thay đổi cùng một lúc.
Và điều ngược lại cũng đúng: đôi khi một người có thể thay đổi đáng kể ở một khía cạnh cụ thể nhưng điểm tổng chỉ dịch chuyển vừa phải.
Đó cũng là lý do tại Flowable, chúng mình cho rằng đọc Big Five ở cấp độ năm điểm tổng là chưa đủ. Các khía cạnh bên trong cho biết chính xác hơn phần nào trong tính cách đang tạo ra điểm số đó.
Nếu tính cách thay đổi được, cơ chế thay đổi là gì?
Đây là câu hỏi mà nghiên cứu mới bắt đầu trả lời.
Allemand và cộng sự năm 2024 sử dụng dữ liệu theo dõi hằng tuần của 679 người trong một chương trình can thiệp ba tháng. Người tham gia muốn tăng Ổn định cảm xúc, Tận tâm hoặc Hướng ngoại.
Nhóm nghiên cứu tập trung vào ba nhóm quá trình: nhận ra điểm mạnh và nguồn lực của mình, có thêm hiểu biết về cách mình suy nghĩ và hành động, và thực hành những hành vi mới.
Trong quá trình can thiệp, cả các trạng thái tính cách lẫn những yếu tố thay đổi này đều tăng. Những tuần một người thực hiện tốt hơn các quá trình trên cũng thường đi cùng mức biểu hiện tính cách theo hướng mong muốn cao hơn. Đặc biệt, sự tăng lên của các yếu tố thay đổi còn dự báo mức Hướng ngoại và Ổn định cảm xúc cao hơn trong tuần tiếp theo.
Đây chưa phải bằng chứng cuối cùng rằng chúng ta đã tìm được “công thức thay đổi tính cách”. Chính các tác giả cũng xem đây là bằng chứng ban đầu.
Nhưng kết quả rất phù hợp với một cách nhìn ngày càng được quan tâm: thay đổi tính cách có thể xảy ra thông qua việc lặp lại những cách hành động, suy nghĩ và phản ứng mới đủ lâu để chúng trở thành một phần ổn định hơn trong cách một người vận hành.
Nói đơn giản, nếu muốn trở nên tận tâm hơn, chỉ hiểu mình thiếu Tận tâm có lẽ chưa đủ. Bạn cần ngày càng thường xuyên sống theo những hành vi gắn với sự tận tâm như lập kế hoạch, hoàn thành điều đã cam kết, tổ chức môi trường và theo đuổi mục tiêu.
Tính cách không thay đổi chỉ vì bạn muốn có một điểm Big Five khác.
Nó có thể thay đổi khi cách bạn sống bắt đầu thay đổi đủ ổn định.
Có phải muốn thay đổi đặc điểm nào cũng dễ như nhau?
Không.
Đây là một điểm rất quan trọng để tránh biến nghiên cứu về khả năng thay đổi tính cách thành một lời hứa self-help.
Các đặc điểm không thay đổi giống nhau trong mọi nghiên cứu. Người tham gia cũng không có cùng mục tiêu, mức cam kết hay hoàn cảnh. Một số thay đổi dễ quan sát bằng tự báo cáo hơn bằng đánh giá từ người khác.
Ngay trong thử nghiệm kỹ thuật số của Stieger, thay đổi mà người khác quan sát được rõ hơn ở nhóm muốn tăng một đặc điểm so với nhóm muốn giảm.
Nghiên cứu cấp khía cạnh của Olaru cũng cho thấy cùng một phổ có những thành phần phản ứng với can thiệp khác nhau.
Vì vậy, câu “Big Five thay đổi được” không nên được diễn giải thành “bạn có thể tùy ý chỉnh năm thanh trượt tính cách của mình”.
Bằng chứng phù hợp hơn với một kết luận khiêm tốn nhưng vẫn đáng chú ý: một số khuynh hướng tính cách có khả năng thay đổi có ý nghĩa, và thay đổi có chủ đích là khả thi trong một số điều kiện.
Thay đổi điểm Big Five có đồng nghĩa trở thành một con người khác?
Không.
Đây là một misconception khác xuất phát từ cách chúng ta nói về “personality change”.
Nếu Tận tâm của bạn tăng từ mức trung bình lên cao trong nhiều năm, bạn vẫn giữ ký ức, sở thích, giá trị, quan hệ, kiến thức, lịch sử cá nhân và rất nhiều đặc điểm khác.
Big Five chỉ mô tả một lớp của con người: các khuynh hướng tương đối rộng trong cách chúng ta hành động, cảm nhận và tương tác.
Ngay cả trong chính Big Five, thay đổi thường không xảy ra đồng đều ở cả năm đặc điểm.
Một người có thể trở nên ngăn nắp và có trách nhiệm hơn nhưng vẫn rất cởi mở, hướng nội và nhạy cảm như trước. Hoặc một người có thể trở nên ít lo âu hơn sau nhiều năm nhưng gần như không thay đổi về Hướng ngoại.
Đây là lý do nói rằng “tính cách có thể thay đổi” không đồng nghĩa với phủ nhận tính liên tục của con người.
Thay đổi và tính liên tục có thể cùng tồn tại.
Tính cách thay đổi được thì bài test Big Five còn có ý nghĩa không?
Có, nếu chúng ta hiểu đúng mục đích của nó.
Một bài Big Five không phải lời tiên tri về con người bạn sẽ là trong 20 năm nữa.
Nó là một phép đo về những khuynh hướng tương đối ổn định của bạn ở thời điểm hiện tại, trong bối cảnh và giai đoạn cuộc sống hiện tại.
Nếu thực hiện lại sau một tuần, một bài đo tốt thường không nên cho kết quả hoàn toàn khác. Nhưng nếu thực hiện lại sau năm năm, sau một giai đoạn thay đổi lớn hoặc sau quá trình can thiệp dài hạn, việc một số điểm dịch chuyển không nhất thiết có nghĩa bài test trước “sai”.
Nó có thể phản ánh ba thứ khác nhau:
-
Sai số đo lường: không bài đo tâm lý nào hoàn toàn chính xác.
-
Biến động trạng thái: tâm trạng và hoàn cảnh có thể ảnh hưởng phần nào tới cách chúng ta trả lời.
-
Thay đổi thật: một số khuynh hướng tính cách đã dịch chuyển theo thời gian.
Đó là lý do một kết quả Big Five hữu ích nhất khi được xem như bản đồ hiện tại, không phải một nhãn cố định.
Có phải sau tuổi 30 thì tính cách không thay đổi nữa?
Không.
Đây là một trong những myth dai dẳng nhất về tính cách.
Nghiên cứu thực sự cho thấy độ ổn định tăng lên khi bước vào tuổi trưởng thành, đặc biệt ở trung niên. Nhưng điều đó chỉ có nghĩa người trưởng thành thường ổn định hơn trẻ em và thanh thiếu niên, không có nghĩa thay đổi dừng lại.
Meta-analysis từ Roberts và cộng sự đã tìm thấy những thay đổi đáng kể ở trung niên và cả tuổi già. Các review sau đó tiếp tục khẳng định tính cách phát triển xuyên suốt vòng đời.
Nghiên cứu rất mới năm 2026 tổng hợp 229 nghiên cứu dọc còn cho thấy khác biệt cá nhân trong thay đổi vẫn tồn tại ở tất cả các giai đoạn cuộc đời.
Vì vậy, câu nói “sau 30 tuổi con người gần như không đổi tính” không phản ánh tốt bằng chứng hiện tại.
Một cách nói chính xác hơn là: tính cách thường trở nên ổn định hơn khi trưởng thành, nhưng vẫn tiếp tục có khả năng thay đổi.
Vậy liệu chúng ta có nên cố thay đổi tính cách?
Đây là câu hỏi mà khoa học không thể trả lời hoàn toàn thay bạn.
Một đặc điểm Big Five không phải bệnh cần được sửa.
Hướng nội không phải phiên bản kém hơn của Hướng ngoại. Cởi mở thấp không đồng nghĩa kém thông minh. Dễ chịu cao vừa có thể hỗ trợ quan hệ vừa có thể khiến một số người khó bảo vệ lợi ích của mình. Nhạy cảm cảm xúc cao đi cùng nhiều rủi ro về stress và wellbeing, nhưng nó cũng mô tả một hệ thống nhạy với tín hiệu nguy cơ và cảm xúc.
Vì vậy, Flowable không nghĩ mục tiêu hợp lý là cố biến năm điểm Big Five thành một “profile tối ưu”.
Một câu hỏi tốt hơn là:
Đặc điểm này đang giúp hoặc cản mình ở đâu trong cuộc sống hiện tại?
Nếu mức Tận tâm thấp khiến bạn liên tục không thực hiện được những mục tiêu mình thực sự coi trọng, tăng một số hành vi liên quan đến tổ chức và bền bỉ có thể hữu ích.
Nếu Nhạy cảm cảm xúc cao khiến các phản ứng lo âu kéo dài và ảnh hưởng đáng kể tới đời sống, việc học cách điều chỉnh cảm xúc có thể tạo ra thay đổi rộng hơn theo thời gian.
Nếu mức Hướng ngoại thấp hoàn toàn phù hợp với cách sống của bạn, không có lý do gì chỉ vì xã hội coi trọng networking mà bạn phải “sửa” mình thành người hướng ngoại.
Khả năng thay đổi không tạo ra nghĩa vụ phải thay đổi.
Nếu muốn thay đổi tính cách, nên bắt đầu ở đâu?
Dữ liệu hiện tại gợi ý một hướng khá rõ: đừng bắt đầu bằng việc cố thay đổi một nhãn tính cách lớn.
“Trở nên hướng ngoại hơn” quá rộng.
“Hai lần mỗi tuần chủ động mở đầu cuộc trò chuyện với một người mới” là một hành vi.
“Trở nên tận tâm hơn” quá rộng.
“Cuối mỗi ngày xác định ba việc quan trọng cho ngày mai và hoàn thành việc đầu tiên trước 10 giờ” là một cấu trúc hành vi.
“Bớt nhạy cảm cảm xúc” quá rộng.
“Học nhận diện khi mình đang diễn giải một tình huống theo hướng đe dọa và thực hành một cách đánh giá khác” cụ thể hơn.
Đây là nơi nghiên cứu của Allemand và cộng sự đặc biệt đáng chú ý. Hiểu bản thân có vai trò, nhưng thực hành hành vi mới là một phần quan trọng trong quá trình thay đổi.
Theo Flowable, Big Five hữu ích nhất không phải khi bạn hỏi “mình là người thế nào?” rồi dừng lại ở đó.
Giá trị lớn hơn nằm ở câu hỏi tiếp theo:
“Nếu đây là khuynh hướng hiện tại của mình, mình muốn giữ điều gì và muốn tập luyện điều gì khác đi?”
Một insight quan trọng: thay đổi trait có thể bắt đầu từ thay đổi state
Có một cách nhìn giúp kết nối rất nhiều nghiên cứu phía trên.
Một đặc điểm tính cách lớn là sự tổng hợp của rất nhiều khoảnh khắc nhỏ.
Một người được gọi là hướng ngoại không phải vì họ hướng ngoại trong mọi phút của cuộc đời, mà vì trung bình họ có xu hướng biểu hiện nhiều trạng thái hướng ngoại hơn.
Một người tận tâm không phải lúc nào cũng kỷ luật. Nhưng trong rất nhiều tình huống lặp lại, họ có xu hướng tổ chức, hoàn thành và kiểm soát hành vi tốt hơn.
Vì vậy, một con đường hợp lý để thay đổi tính cách là thay đổi phân bố của những trạng thái hằng ngày.
Nếu một người hướng nội chủ động tăng những tình huống xã hội phù hợp với mình trong nhiều tháng, mức biểu hiện Hướng ngoại trung bình có thể dịch chuyển.
Nếu một người thiếu tổ chức tạo được những hệ thống làm việc bền vững trong nhiều năm, Tận tâm có thể tăng.
Điều này không có nghĩa mọi thay đổi hành vi đều biến thành thay đổi trait. Nhưng nó giúp giải thích tại sao can thiệp vào hành vi lại có khả năng tạo ra những thay đổi rộng hơn trong tính cách.
Theo Flowable, đây cũng là một điểm giao thú vị giữa tính cách và thói quen.
Tính cách ảnh hưởng đến những hành vi chúng ta dễ thực hiện.
Nhưng những hành vi được thực hiện đủ thường xuyên cũng có thể quay lại góp phần định hình tính cách.
Điều gì vẫn chưa biết?
Dù bằng chứng về thay đổi tính cách đã mạnh hơn rất nhiều so với vài thập kỷ trước, khoa học vẫn chưa có câu trả lời hoàn chỉnh.
Chúng ta chưa biết chính xác người nào sẽ thay đổi dễ nhất, trait nào dễ thay đổi nhất trong từng hoàn cảnh, liều lượng can thiệp cần bao nhiêu và điều kiện nào khiến thay đổi kéo dài nhiều năm thay vì vài tháng.
Một số nghiên cứu vẫn dựa nhiều vào tự báo cáo. Một số can thiệp có tỷ lệ bỏ cuộc đáng kể. Việc phân biệt thay đổi thực sự ở mức đặc điểm với việc người tham gia thay đổi cách hiểu và đánh giá chính mình cũng là một bài toán đo lường quan trọng.
Ngay cả những nghiên cứu cho kết quả tích cực cũng cho thấy thay đổi có thể không đồng đều giữa các khía cạnh bên trong cùng một đặc điểm.
Nói cách khác, khoa học đã đi khá xa khỏi câu hỏi “tính cách có thay đổi được không?”.
Câu hỏi mới khó hơn là:
“Tính cách thay đổi bằng cách nào, ở ai, trong hoàn cảnh nào, và thay đổi nào thực sự kéo dài?”
Tính cách không phải chiếc hộp, mà là một hệ thống có quán tính
Nếu phải chọn một hình ảnh để mô tả tính cách dựa trên dữ liệu Big Five, Flowable sẽ không chọn một chiếc hộp.
Một hình ảnh phù hợp hơn là một hệ thống có quán tính.
Nó có xu hướng tiếp tục vận hành theo cách quen thuộc. Một người vốn ít lo âu thường sẽ tiếp tục ít lo âu hơn người khác. Một người rất tận tâm thường không đột nhiên trở nên cực kỳ thiếu tổ chức chỉ sau vài ngày.
Nhưng quán tính không phải bất biến.
Tuổi tác, vai trò, môi trường, stress, trải nghiệm, trị liệu và những hành vi được lặp lại đủ lâu đều có thể làm quỹ đạo thay đổi.
Đó là lý do một kết quả Big Five không nên được đọc như:
“Đây là con người tôi.”
Một cách đọc hữu ích hơn là:
“Đây là những khuynh hướng đang tương đối ổn định trong cách tôi vận hành hiện tại.”
Sự khác biệt giữa hai câu rất lớn.
Câu đầu biến tính cách thành định mệnh.
Câu thứ hai cho bạn một bản đồ.
Và một bản đồ có giá trị nhất khi nó giúp bạn hiểu mình đang ở đâu, chứ không phải bảo bạn rằng mình buộc phải ở đó mãi mãi.
Nếu bạn muốn hiểu rõ cấu trúc tính cách của mình, bài Big Five trên Flowable Lab không chỉ cho điểm năm phổ lớn mà còn đi sâu vào các khía cạnh bên trong mỗi phổ và cách chúng kết hợp thành cấu trúc riêng của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách có thay đổi được sau tuổi 30 không?
Có. Tính cách thường ổn định hơn khi trưởng thành, nhưng không dừng thay đổi sau tuổi 30. Nghiên cứu cho thấy các đặc điểm Big Five vẫn có thể dịch chuyển ở trung niên và tuổi già, chịu ảnh hưởng của tuổi tác, biến cố, stress, vai trò xã hội và những hành vi được lặp lại đủ lâu.
Big Five đo những đặc điểm tính cách nào?
Big Five mô tả tính cách qua năm phổ liên tục: Cởi mở với trải nghiệm, Tận tâm, Hướng ngoại, Dễ chịu và Nhạy cảm cảm xúc. Mô hình không chia con người thành các kiểu cố định, mà cho biết mức độ tương đối của từng khuynh hướng và các khía cạnh nhỏ hơn bên trong chúng.
Làm sao để chủ động thay đổi tính cách?
Nên bắt đầu từ những hành vi cụ thể thay vì cố thay đổi một nhãn tính cách rộng. Chẳng hạn, thay vì muốn trở nên tận tâm hơn, hãy lập kế hoạch, hoàn thành cam kết và tổ chức môi trường thường xuyên. Khi các trạng thái và hành vi mới được lặp lại đủ lâu, chúng có thể góp phần thay đổi khuynh hướng tính cách.
Thay đổi tính cách có đồng nghĩa trở thành người khác không?
Không. Big Five chỉ mô tả một lớp trong con người, gồm các khuynh hướng tương đối rộng về hành động, cảm xúc và tương tác. Khi một đặc điểm thay đổi, bạn vẫn giữ ký ức, sở thích, giá trị, quan hệ, kiến thức và lịch sử cá nhân. Tính liên tục và thay đổi có thể cùng tồn tại.
Tài liệu tham khảo
- Allemand, M., Olaru, G., Stieger, M., & Flückiger, C. (2024). Does realizing strengths, insight, and behavioral practice through a psychological intervention promote personality change? An intensive longitudinal study. European Journal of Personality, 38(6), 928–946.
- Bleidorn, W. (2024). Toward a theory of lifespan personality trait development. Annual Review of Developmental Psychology, 6, 455–478.
- Löckenhoff, C. E., & McCrae, R. R. (2019). Personality across the life span. Annual Review of Psychology, 70, 423–448.
- Oi, K., & Frazier, C. (2024). Testing of significant changes in Big-Five personality factors over time in the presence and absence of memory impairment and life-related stress. Scientific Reports, 14, 19555.
- Olaru, G., Stieger, M., Rüegger, D., Kowatsch, T., Flückiger, C., Roberts, B. W., & Allemand, M. (2024). Personality change through a digital-coaching intervention: Using measurement invariance testing to distinguish between trait domain, facet, and nuance change. European Journal of Personality, 38(2), 141–157.
- Roberts, B. W., Luo, J., Briley, D. A., Chow, P. I., Su, R., & Hill, P. L. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117–141.
- Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
- Specht, J., Egloff, B., & Schmukle, S. C. (2011). Stability and change of personality across the life course: The impact of age and major life events on mean-level and rank-order stability of the Big Five. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 862–882.
- Stieger, M., Flückiger, C., Rüegger, D., Kowatsch, T., Roberts, B. W., & Allemand, M. (2021). Changing personality traits with the help of a digital personality change intervention. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(8), e2017548118.
- Stieger, M., Flückiger, C., & Allemand, M. (2024). One year later: Longer-term maintenance effects of a digital intervention to change personality traits. Journal of Personality, 92(5), 1424–1437.