4 cách rèn luyện tư duy chậm
để không quyết định quá nhanh rồi hối tiếc về sau
Chủ đề:
Rất nhiều sai lầm trong cuộc sống thật ra có thể tránh được nếu ta biết chậm lại một chút.
Bởi phần lớn những quyết định khiến ta hối tiếc về sau thường đến từ cảm giác “nghe cũng hợp lý”, từ tâm thế “thích là nhích”, từ một vài dấu hiệu có vẻ đúng lúc đến mức ta tự xem đó là “tín hiệu vũ trụ”.
Chẳng hạn, bạn vừa chuyển đến một thành phố mới và nhận được một lời mời công việc. Mọi thứ đến đúng lúc: bạn đang cần ổn định, offer nghe khá ổn, người tuyển dụng nói chuyện thuyết phục. Dù vẫn có vài điểm khiến bạn lăn tăn, bạn tự nhủ: “Chắc không sao đâu.” Não bộ bắt đầu hợp lý hóa lựa chọn ấy, còn bạn thì quá nóng lòng để thật sự kiểm tra kỹ.
Vand rồi, như dự đoán, đó là một quyết định sai.
Vậy làm sao để kìm mình lại trong những khoảnh khắc một lựa chọn có vẻ quá hợp lý, quá đúng lúc, quá đáng để nắm lấy? Trong bài viết này, Flowable sẽ gợi ý 4 cách rèn luyện tư duy chậm, để bạn không quyết định quá nhanh rồi hối tiếc về sau.
Vì sao ta có thể quyết định cảm tính nhưng vẫn thấy rất hợp lý?
Daniel Kahneman, người đoạt giải Nobel Kinh tế, trong cuốn Tư duy nhanh và chậm, mô tả hai cách tư duy thường xuất hiện trong đời sống: một cách nhanh, tự động, dựa nhiều vào cảm giác và kinh nghiệm; một cách chậm hơn, có chủ đích hơn, đòi hỏi ta dừng lại để suy xét.
Tư duy nhanh rất cần thiết. Nó giúp ta phản ứng nhanh trong những tình huống quen thuộc, xử lý các lựa chọn nhỏ trong ngày mà không phải phân tích quá nhiều. Nếu mọi việc đều cần cân nhắc kỹ, ta sẽ nhanh chóng quá tải.
Vấn đề xuất hiện khi ta dùng tư duy nhanh cho những quyết định cần tư duy chậm.
Chẳng hạn, trong công việc, bạn phải chọn sản phẩm nào để triển khai trong quý tới. Một sản phẩm đang được thị trường nhắc đến nhiều. Đối thủ đã bắt đầu làm. Team sale nói khách hàng có vẻ quan tâm. Những tín hiệu này tạo cảm giác khá thuyết phục, và rất nhanh, trong đầu bạn đã có một câu trả lời: “Có lẽ nên chọn sản phẩm này.”
Từ đó, não bộ bắt đầu tìm thêm lý do để củng cố lựa chọn ban đầu. Bạn chú ý nhiều hơn đến các tín hiệu ủng hộ. Những cảm giác lấn cấn vẫn tồn tại, nhưng khi cảm giác “hợp lý” xuất hiện quá nhanh, ta dễ xem nhẹ chúng.
Khi cảm giác “quá rõ ràng” trở thành một cái bẫy
Kahneman gọi một phần hiện tượng này là cognitive ease, có thể hiểu là sự dễ dàng trong nhận thức. Khi một thông tin nghe quen, rõ ràng, dễ tiếp nhận, não bộ có xu hướng cảm thấy nó đáng tin hơn.
Đó là lý do ta dễ bị thuyết phục bởi những người nói chuyện rất chắc chắn, chia mọi thứ thành trắng (đen rõ ràng). Ví dụ, một người nói: “Sản phẩm này chắc chắn sẽ thắng, vì thị trường đang đi theo hướng này. Ai không làm bây giờ là bỏ lỡ.” Cách nói ấy tạo cảm giác dứt khoát, dễ hiểu, ít mơ hồ. Nhưng một lập luận nghe chắc không có nghĩa là nó đã đủ dữ kiện.
Ngược lại, những gì phức tạp hơn thường khiến ta khó chịu: thị trường có thể chỉ đang là xu hướng ngắn hạn, nhu cầu thật sự chưa đủ lớn, chi phí vận hành có thể cao hơn dự tính, hoặc đội ngũ hiện tại chưa chắc triển khai được. Những câu hỏi này không dễ nghe, nhưng lại cần thiết nếu ta muốn quyết định kỹ hơn.
Vì vậy, một lựa chọn có thể trông rất đúng chỉ vì nó dễ hiểu. Một sản phẩm có thể trông rất tiềm năng chỉ vì nhiều người đang nhắc đến. Một quyết định có thể tạo cảm giác chắc chắn vì câu chuyện xung quanh nó quá trơn tru, dù dữ kiện thực tế chưa đủ mạnh.
Cảm giác “rõ ràng” thường đến rất sớm. Quá trình kiểm tra thì chậm hơn nhiều. Khoảng lệch này khiến ta dễ nhầm sự mạch lạc trong đầu với sự đúng đắn ngoài thực tế.
Làm thế nào để chậm lại trước một quyết định quan trọng?
Trước một quyết định có trọng lượng, có bốn việc bạn có thể làm.
Thứ nhất, xem cảm giác “quá rõ ràng” như một tín hiệu cần kiểm tra lại. Nếu một lựa chọn khiến bạn thấy “đúng quá nhanh”, hãy dừng lại một nhịp. Sự dễ dàng không luôn đồng nghĩa với sự đúng đắn. Đôi khi, nó chỉ cho thấy não bộ đang chọn con đường ít tốn năng lượng nhất.
Thứ hai, thực hành pre-mortem, tức là phân tích thất bại trước. Trước khi triển khai một sản phẩm, hãy tưởng tượng ba hoặc sáu tháng sau, quyết định này thất bại. Sau đó hỏi: “Điều gì có thể đã khiến nó thất bại?” Có thể nhu cầu không bền. Có thể chi phí cao hơn dự tính. Có thể đội ngũ chưa đủ năng lực triển khai. Có thể bạn đã nhầm tín hiệu thị trường ngắn hạn với một cơ hội dài hạn. Câu hỏi này giúp rủi ro hiện ra sớm hơn, trước khi quyết định đã đi quá xa.
Thứ ba, viết ra trước khi quyết định. Đừng chỉ nghĩ trong đầu, vì trong đầu mọi thứ thường có vẻ hợp lý hơn thực tế. Hãy viết ra: mình đang chọn phương án này vì dữ kiện nào, giả định nào chưa được kiểm chứng, điều gì mình đang né tránh, và nếu phải phản biện lại lựa chọn này thì mình sẽ nói gì. Khi một cảm giác được đặt thành câu chữ, bạn sẽ dễ nhận ra đâu là lập luận thật, đâu chỉ là sự tự thuyết phục.
Thứ tư, tạo một khoảng dừng có chủ đích. Với những quyết định quan trọng, đừng chốt chỉ vì cảm xúc lúc đó đang mạnh hoặc vì mọi người xung quanh đều đang hào hứng. Có những quyết định cần thêm 24 giờ, vài ngày, hoặc một tuần để nhìn lại bằng cái đầu tỉnh hơn. Khoảng dừng giúp tư duy chậm có đủ không gian làm việc.
Lời kết
Có một sự thật hơi khó nghe: không có phương pháp nào giúp ta luôn quyết định đúng.
Ngay cả Kahneman, người dành cả đời nghiên cứu cách con người ra quyết định, cũng thừa nhận rằng hiểu rõ các sai lệch trong tư duy không có nghĩa là luôn tránh được chúng.
Vì vậy, mục tiêu không phải là loại bỏ tư duy nhanh. Nó hữu ích và cần thiết trong rất nhiều tình huống. Điều quan trọng là học cách nhận ra đâu là những khoảnh khắc một quyết định xứng đáng được suy xét kỹ hơn, và chủ động kích hoạt tư duy chậm đúng lúc.
Lần tới, trước một quyết định quan trọng, hãy thử áp dụng một trong bốn cách trên: dừng lại khi thấy mọi thứ “quá rõ ràng”, tưởng tượng trước khả năng thất bại, viết ra điều mình đang tin, hoặc cho mình thêm thời gian trước khi chốt. Chỉ một khoảng dừng nhỏ cũng có thể giúp bạn tránh một quyết định quá nhanh và bớt hối tiếc về sau.
Tư duy chậm không phải là một tài năng thiên bẩm. Đó là một kỹ năng có thể được rèn luyện và hỗ trợ bằng những thói quen phù hợp.
Và nếu bạn muốn đi xa hơn việc “biết” mình nên tư duy như thế nào, hãy bắt đầu từ cách mình thiết kế những thói quen hằng ngày.
Ebook về khoa học hình thành thói quen của Flowable giúp bạn hiểu cơ chế đứng sau việc một hành vi trở thành thói quen, từ đó có cơ sở khoa học để xây dựng những thay đổi bền vững hơn thay vì chỉ dựa vào ý chí.
Bởi đôi khi, để suy nghĩ tốt hơn không phải là ép mình phải tỉnh táo trong mọi khoảnh khắc - mà là thiết kế một hệ thống giúp những phản xạ tốt dần trở nên tự nhiên hơn.
→ Khám phá Ebook về khoa học hình thành thói quen tại đây nhé!
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Tư duy chậm là gì và khi nào nên sử dụng?
Tư duy chậm là cách suy xét có chủ đích, đòi hỏi ta dừng lại để kiểm tra dữ kiện, giả định và rủi ro. Nó đặc biệt cần thiết trước những quyết định có trọng lượng, khi một lựa chọn tạo cảm giác quá rõ ràng hoặc quá đúng lúc. Tư duy nhanh vẫn hữu ích trong tình huống quen thuộc và các lựa chọn nhỏ hằng ngày.
Vì sao cảm giác rõ ràng dễ khiến ta quyết định sai?
Khi thông tin nghe quen, rõ ràng và dễ tiếp nhận, não bộ có xu hướng cảm thấy nó đáng tin hơn. Cảm giác mạch lạc trong đầu có thể xuất hiện trước quá trình kiểm tra dữ kiện. Vì vậy, ta dễ nhầm một câu chuyện trơn tru hoặc lập luận chắc chắn với sự đúng đắn ngoài thực tế.
Làm sao kiểm tra một lựa chọn quá hợp lý?
Hãy xem cảm giác quá rõ ràng là tín hiệu cần kiểm tra lại, sau đó thực hành pre-mortem bằng cách tưởng tượng quyết định đã thất bại và tìm nguyên nhân. Bạn cũng nên viết ra dữ kiện, giả định chưa được kiểm chứng, điều đang né tránh và lập luận phản biện. Cuối cùng, hãy tạo một khoảng dừng trước khi chốt.