Bạn đang phát triển bản thân hay chỉ đang cố sửa mình?
Chủ đề:
Có những ngày, bạn hoàn thành gần hết những mục tiêu đặt ra nhưng cuối ngày vẫn cảm thấy mình làm chưa đủ.
Bạn đọc chưa đủ sách. Tập thể dục chưa đều. Làm việc chưa hiệu quả. Kiểm soát cảm xúc chưa tốt. Có một thói quen khác lại cần được sửa. Rồi sẽ đến một lúc, danh sách những thứ “cần cải thiện” dài đến mức bạn bắt đầu có cảm giác: bản thân luôn thiếu một cái gì đó.
Phát triển bản thân vốn là một điều tích cực. Nhưng nếu mỗi ngày thức dậy, suy nghĩ đầu tiên trong bạn là hoài nghi về một phiên bản “chưa đủ tốt” của chính mình, có lẽ đã đến lúc chúng ta cần nhìn lại cách mình đang phát triển.
Vấn đề không nằm ở việc bạn luôn muốn tốt hơn. Nó nằm ở cách bạn bắt đầu nhìn chính mình như một dự án lúc nào cũng cần được sửa chữa.
Khi phát triển bản thân trở thành một áp lực
Mạng xã hội dần biến việc phát triển bản thân thành một danh sách những tiêu chuẩn phải đạt được. Từng điều riêng lẻ có thể hữu ích. Nhưng khi tất cả cùng trở thành những yêu cầu khắt khe mà bạn phải hoàn thành để cảm thấy mình là một người “đủ tốt”, phát triển bản thân bắt đầu mang một ý nghĩa khác.
Bạn thức dậy sớm vì sợ mình đang lãng phí thời gian. Bạn học thêm vì sợ mình bị tụt lại. Một cuộc trò chuyện không như ý, bạn cho rằng mình giao tiếp kém. Bạn trì hoãn một việc và lập tức gắn cho mình cái nhãn “lười biếng”. Dần dần, việc chăm sóc bản thân biến thành một bài kiểm tra liên tục: hôm nay mình đã tốt hơn hôm qua hay chưa?
Đây cũng chính là mặt trái của chủ nghĩa hoàn hảo. Không những phải làm tốt, chúng thường đi kèm với những tiêu chuẩn rất cao để thỏa mãn giá trị bản thân. Khi đó, một ngày làm việc chưa hiệu quả không còn là “hôm nay mình làm chưa đủ tốt”. Nó rất dễ trở thành “mình là người thiếu kỷ luật”. Một lần thất bại không còn là một trải nghiệm để học hỏi, mà trở thành minh chứng cho việc bản thân thiếu năng lực. Càng tự phê bình, chúng ta càng cảm thấy mình cần phải cố gắng nhiều hơn.
Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Bạn đang thay đổi vì muốn trở thành phiên bản tốt hơn, hay vì tin rằng con người hiện tại của mình chưa đủ tốt để được chấp nhận?
Hai động lực này có thể dẫn đến những hành động giống nhau, nhưng trạng thái bên trong lại hoàn toàn khác.
Chấp nhận bản thân không có nghĩa là đứng yên
Nhà tâm lý học Carl Rogers đã đặt việc chấp nhận bản thân ở vị trí quan trọng trong quá trình thay đổi và phát triển. Trong quyển sách nổi tiếng On Becoming a Person, ông đã nói rằng:
“The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I change.”
(Nghịch lý kỳ lạ là khi tôi chấp nhận chính mình như tôi vốn là, tôi mới có thể thay đổi.)
Chấp nhận ở đây không có nghĩa là cho rằng mọi thứ đều ổn và không cần cải thiện mà đó là khả năng nhìn thẳng vào bản thân mà không phán xét.
Đây cũng là điểm gần với khái niệm self-compassion (lòng trắc ẩn với chính mình) trong tâm lý học. Kristin Neff đề xuất ba thành phần quan trọng của self-compassion bao gồm:
- Đối xử tử tế với bản thân thay vì tự chỉ trích;
- Nhận ra rằng khó khăn và sai sót là điều bình thường trong các trải nghiệm sống; và
- Bình tĩnh quan sát những cảm xúc tiêu cực thay vì hoàn toàn bị cuốn theo chúng.
Khi nhìn vấn đề bằng con mắt của sự bao dung, quá trình thay đổi trở nên cụ thể và tích cực hơn. Bạn không cần “trở thành một con người hoàn toàn khác”. Bạn chỉ cần nhìn rõ mình đang ở đâu, điều gì đang cản trở mình và điều gì có thể được cải thiện từng bước. Khi không còn dành quá nhiều năng lượng để chống lại chính mình, ta sẽ có thêm khoảng trống để tập trung vào những thay đổi cần thiết.
Vậy điều gì thực sự cần thay đổi?
Có lẽ đây mới là câu hỏi quan trọng nhất của quá trình phát triển bản thân.
Thay vì bắt đầu bằng một danh sách dài với những khuyết điểm cần sửa, hãy thử nhìn vào cuộc sống hiện tại và tìm ra một điều duy nhất đang cản trở sự phát triển của chúng ta.
Đó có thể là thói quen thức khuya khiến bạn luôn trong trạng thái mệt mỏi. Thói quen trì hoãn khiến công việc tồn đọng ngày qua ngày. Hay việc không biết nói câu “từ chối” khiến bạn liên tục nhận quá nhiều trách nhiệm. Hoặc có thể là cách bạn phản ứng quá nhanh mỗi khi bị phê bình, khiến những cuộc trò chuyện quan trọng thường đi vào bế tắc.
“Một điều” cụ thể sẽ dễ bắt đầu hơn một danh sách có cả “mười điều” cần thay đổi.
Sau đó, hãy nhìn sang một điều mà chúng ta cần chấp nhận ở bản thân.
Bạn có thể là người cần nhiều thời gian ở một mình, không thích những buổi tụ tập đông người, hoặc thường cần thêm thời gian để suy nghĩ trước khi lên tiếng. Những đặc điểm ấy đôi khi khiến bạn hoài nghi, nhất là khi môi trường xung quanh đề cao sự hoạt bát và phản ứng nhanh. Nhưng hướng nội không đồng nghĩa với nhút nhát hay kém giao tiếp. Đó đơn giản có thể là một xu hướng tính cách mà bạn cần hiểu để biết cách sống và làm việc phù hợp với bản thân mình.
Susan Cain là một ví dụ đáng suy ngẫm. Là một người hướng nội, bà từng không thoải mái với việc nói chuyện trước đám đông, nhưng thay vì cố biến mình thành một người hướng ngoại, bà phát triển năng lực diễn đạt theo phương thức phù hợp với bản thân. Bà trở thành tác giả của quyển sách Quiet và là một diễn giả TED nổi tiếng với bài nói về sức mạnh của người hướng nội. Câu chuyện trên gợi cho chúng ta một điều quan trọng: Bạn không nhất thiết phải luôn sửa mình. Bạn chỉ cần tập trung phát triển những năng lực cần thiết để trở thành phiên bản tốt hơn bạn của ngày hôm qua.
Và bên cạnh đó, chúng ta cũng nên có những điều cần được giữ lại và phát huy.
Có thể bạn không phải người nói hay nhất, nhưng bạn biết lắng nghe. Có thể bạn không thích cạnh tranh, nhưng bạn làm việc rất nghiêm túc và cẩn thận. Có thể bạn không dễ dàng kết bạn, nhưng những mối quan hệ bạn xây dựng thường sâu sắc và bền vững qua năm tháng.
Phát triển bản thân không chỉ là sửa chữa khiếm khuyết. Nó còn là nhận ra những tiềm năng vốn có và tạo điều kiện để chúng được phát huy và sử dụng tốt hơn.
Khi nhìn theo cách này, phát triển bản thân không còn là một hành trình liên tục tìm và sửa. Nó trở thành một quá trình chọn lọc: điều gì cần thay đổi, điều gì cần chấp nhận và điều gì có thể phát huy.
Lời kết
Có lẽ chúng ta không cần nhìn bản thân như một dự án còn dang dở, ngày ngày tìm thêm một điểm để sửa chữa. Bạn vẫn có thể tiến bộ khi biết trân trọng những gì mình đang có, thay đổi điều thực sự cần thiết và chấp nhận những phần tính cách vốn thuộc về mình.
Phát triển bản thân đôi khi chỉ đơn giản là “Be 1% better every day” – tốt hơn một chút mỗi ngày, theo cách phù hợp với chính mình. Không cần trở thành một phiên bản hoàn hảo hơn, chỉ cần học cách “hiểu mình” để biết điều gì cần thay đổi, điều gì nên chấp nhận và điều gì đáng được nuôi dưỡng.
Nếu hôm nay bạn được chọn một điều để thay đổi, một điều để chấp nhận và một điều để phát huy, bạn sẽ chọn điều gì? Hãy chia sẻ với Flowable ở phần bình luận nhé.
Và nếu muốn tiếp tục hành trình ấy theo những cách cụ thể hơn, bạn có thể bắt đầu từ nơi mình đang cần nhất: Flowable Lab để hiểu mình sâu hơn qua các bài test, Yêu Journal để có một khoảng lặng lắng nghe và viết xuống những điều bên trong, hoặc Habit Formation Ebook để biến những thay đổi nhỏ thành những thói quen bền vững hơn.
🔍 Flowable Lab – Hiểu mình qua những góc nhìn tâm lý học.
💛 Yêu Journal – Dành một khoảng nhỏ để lắng nghe và chăm sóc chính mình.
🌱 Habit Formation Ebook – Bắt đầu thay đổi từ những thói quen nhỏ, theo cách phù hợp với bạn.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Phát triển bản thân có phải luôn sửa chữa khuyết điểm không?
Phát triển bản thân không chỉ là sửa chữa khiếm khuyết. Đó còn là nhận ra những tiềm năng vốn có, chấp nhận những đặc điểm thuộc về mình và tạo điều kiện để chúng được phát huy. Quá trình này giúp bạn chọn lọc điều cần thay đổi thay vì liên tục xem bản thân như một dự án còn thiếu sót.
Chấp nhận bản thân có khiến chúng ta ngừng tiến bộ không?
Chấp nhận bản thân không có nghĩa là cho rằng mọi thứ đều ổn và không cần cải thiện. Đó là khả năng nhìn thẳng vào chính mình mà không phán xét. Khi bớt năng lượng chống lại bản thân, bạn có thêm khoảng trống để nhìn rõ điều đang cản trở và tập trung vào những thay đổi cần thiết.
Làm sao biết điều gì thực sự cần thay đổi?
Thay vì lập một danh sách dài những khuyết điểm, hãy nhìn vào cuộc sống hiện tại và tìm một điều đang cản trở sự phát triển. Đó có thể là thức khuya, trì hoãn, nhận quá nhiều trách nhiệm hoặc phản ứng quá nhanh khi bị phê bình. Một điều cụ thể sẽ dễ bắt đầu hơn nhiều mục tiêu cùng lúc.
Hướng nội có đồng nghĩa với nhút nhát hay kém giao tiếp không?
Hướng nội không đồng nghĩa với nhút nhát hay kém giao tiếp. Đây có thể đơn giản là một xu hướng tính cách khiến bạn cần thời gian ở một mình hoặc cần suy nghĩ trước khi lên tiếng. Hiểu đặc điểm này giúp bạn phát triển năng lực theo phương thức phù hợp, thay vì cố biến mình thành người hướng ngoại.
Tài liệu tham khảo
- Neff, K. D. (2003a). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.
- Neff, K. D. (2003b). The development and validation of a scale to measure self-compassion. Self and Identity, 2(3), 223–250.
- Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person: A Therapist’s View of Psychotherapy. Houghton Mifflin.