Bạn đang sống đúng với con người thật của mình chưa?
5 câu hỏi này sẽ cho bạn câu trả lời
Chủ đề:
Hiểu bản thân không phải là đích đến. Đó là một quá trình, và nó bắt đầu từ những câu hỏi đúng.
Có một nghịch lý kỳ lạ thế này: trong quá trình trưởng thành, chúng ta được dạy toán, được học lịch sử, được rèn luyện kỹ năng cho hàng chục lĩnh vực khác nhau, nhưng gần như không ai dạy chúng ta cách hiểu về chính mình.
Đó có lẽ là lý do gián tiếp khiến chúng ta thường nghĩ rằng mình hiểu bản thân rõ hơn so với thực tế (tâm lý học gọi hiện tượng này là “illusion of introspective access”). Giáo sư Timothy Wilson tại Đại học Virginia từng chỉ ra rằng phần lớn những gì thúc đẩy hành vi và cảm xúc của chúng ta lại nằm ngoài tầm nhận thức có ý thức (Wilson, 2002).
Vậy nếu không ai dạy được ta cách hiểu bản thân, và bản thân ta cũng không tự nhiên nhìn thấy mình rõ ràng, thì chúng ta phải làm gì? Câu trả lời, theo nhiều nhà tâm lý, nằm ở việc đặt ra những câu hỏi đúng và sâu. Dưới đây là 5 câu hỏi mà Flowable cho rằng có thể mở ra những góc nhìn thật sự có giá trị về con người bạn.
Bạn cảm thấy tự tin nhất về điều gì ở bản thân?
Không phải “bạn giỏi gì”, mà là “bạn tin vào điều gì ở bản thân mình”. Đây là hai câu hỏi rất khác nhau. Câu hỏi đầu tiên hỏi về năng lực. Câu hỏi thứ hai hỏi về nhận thức bản thân.
Albert Bandura, nhà tâm lý học người Mỹ gốc Canada, đã dành cả sự nghiệp để nghiên cứu khái niệm mà ông gọi là “self-efficacy”, tức là niềm tin vào khả năng của bản thân. Theo ông, self-efficacy không chỉ phản ánh những gì ta thực sự có, mà còn định hình những gì ta dám thử (Bandura, 1997). Người có self-efficacy cao hơn không nhất thiết giỏi hơn, nhưng họ cởi mở hơn với thử thách, kiên trì hơn khi gặp khó khăn, và do đó, thường đạt được nhiều hơn về lâu dài.
Vậy nên câu hỏi này không phải để bạn liệt kê thành tích. Mà là để bạn nhìn nhận: đâu là những giá trị bạn thật sự tin mình đang có? Đó có thể là sự kiên nhẫn, là cách bạn lắng nghe người khác, là thứ gì đó bạn đã dày công học hỏi. Nếu bạn còn trẻ và chưa tích lũy được nhiều, thì câu hỏi này càng quan trọng hơn: bạn tin vào tiềm năng nào ở mình?
Có điều gì ở bản thân mà bạn quyết tâm thay đổi?
Đây là câu hỏi khó hơn, vì nó đòi hỏi sự thành thật.
Có một hiện tượng trong tâm lý học được gọi là “self-serving bias”, tức là xu hướng chúng ta thường quy kết thành công cho bản thân và đổ lỗi thất bại cho hoàn cảnh (Miller và Ross, 1975). Cơ chế này giúp bảo vệ lòng tự trọng trong ngắn hạn, nhưng nó cũng vô tình che khuất những điều ta thực sự cần nhìn nhận lại ở mình.
Câu hỏi này không phải để tự trách bản thân. Mà là để tạo ra không gian cho sự phát triển. Một thói quen không lành mạnh, một kiểu phản ứng cảm xúc mà bạn biết là không giúp ích gì, một mối quan hệ đang tiêu hao năng lượng của bạn, hay đơn giản là cái cách bạn đang dùng thời gian của mình, tất cả đều là những thứ đáng để nhìn thẳng vào.
Những thay đổi mà bạn muốn tạo ra, chính là khoảng cách giữa con người bạn hiện tại và con người bạn thật sự muốn trở thành. Đó là một hành trình hiện thực hoá bản thân (self-actualization), giúp bạn nhìn thấy rõ những tiềm năng của chính mình.
Nếu không bị ràng buộc bởi nỗi sợ, bạn sẽ chọn điều gì?
Nỗi sợ là một trong những cảm xúc có tính sinh tồn mạnh nhất của con người. Nó giúp ta cẩn trọng, dự phòng, và né tránh những mối nguy hiểm thực sự. Nhưng não bộ của chúng ta không phân biệt được mối nguy hiểm đến tính mạng với mối nguy hiểm xã hội, như sợ bị đánh giá, sợ thất bại, sợ mất đi sự ổn định đang có. Cả hai đều kích hoạt hạch hạnh nhân và tạo ra phản ứng né tránh tương tự (LeDoux, 1998).
Kết quả là rất nhiều quyết định quan trọng trong cuộc đời chúng ta không thực sự được đưa ra bởi lý trí, mà bị điều khiển ngầm bởi nỗi sợ. Câu hỏi này giúp bạn tạm thời gỡ bỏ cái bộ lọc đó ra, để nhìn thấy mình thực sự muốn gì, ở bên dưới tất cả những lo ngại và tính toán.
Không phải để bạn bốc đồng hành động ngay lập tức. Mà để bạn hiểu rõ hơn về những thứ thực sự có ý nghĩa với mình, và thấy được con người thật sự của mình khi được tự do khỏi những cảm xúc tiêu cực đang kìm nén.
Bạn sẽ nhắn nhủ điều gì với chính mình vào những thời điểm khó khăn nhất?
Cuộc sống, về bản chất, không phải một đường thẳng đi lên. Những giai đoạn khó khăn không phải ngoại lệ mà là một phần tất yếu của hành trình.
Trong tâm lý học, khả năng vượt qua nghịch cảnh được gọi là “resilience”, và các nhà nghiên cứu như Martin Seligman đã chỉ ra rằng đây không phải một đặc điểm cố định, mà là một phẩm chất có thể được chủ động phát triển (Seligman, 2011). Một trong những cách hiệu quả nhất để xây dựng sức bền tinh thần là chuẩn bị trước cho bản thân một “điểm neo” tâm lý, một lời nhắc nhở đủ mạnh để kéo mình trở lại khi mọi thứ trở nên quá tải.
Viktor Frankl, nhà tâm thần học người Áo, đã sống sót qua trại tập trung Auschwitz và sau đó viết trong cuốn “Man’s Search for Meaning” rằng điều giữ cho ông không sụp đổ không phải hoàn cảnh bên ngoài, mà là ý nghĩa ông tìm thấy bên trong (Frankl, 1946).
Câu hỏi này, theo một cách nào đó, cũng đang hỏi bạn điều tương tự: ý nghĩa nào sẽ giữ bạn lại, khi mọi thứ không như bạn muốn? Bạn sẽ tự nhắn nhủ tới bản thân điều gì, để lập tức đánh thức được nguồn cảm hứng trong mình ngay lúc đó?
Bạn muốn mình của 10 năm nữa cảm thấy tự hào về điều gì?
Năm 1986, hai nhà tâm lý học Hazel Markus và Paula Nurius đề xuất một khái niệm gọi là “possible selves”, tức là những phiên bản tương lai của bản thân mà ta hình dung ra. Theo nghiên cứu của họ, những hình dung này không chỉ là mơ mộng, mà thực sự có tác động mang tính định hướng lên suy nghĩ và hành vi của chúng ta trong hiện tại (Markus và Nurius, 1986). Khi bạn nhìn thấy rõ mình muốn trở thành ai, bạn sẽ vô thức đưa ra những lựa chọn nhất quán hơn với hình ảnh đó.
Câu hỏi này không phải để bạn lập một bản kế hoạch chi tiết cho 10 năm tới. Nó đơn giản hơn thế: trong số tất cả những thứ bạn có thể làm với thời gian và sức lực của mình, đâu là những thứ mà sau này bạn sẽ nhìn lại và thấy xứng đáng? Và ngược lại, cuộc sống như thế nào sẽ khiến bạn hối tiếc?
Lời kết
Năm câu hỏi này không có đáp án đúng hay sai. Chúng chỉ là những tấm gương đặt ở những góc độ khác nhau, giúp bạn nhìn thấy mình rõ hơn. Điều Flowable muốn gợi ý là bạn hãy viết câu trả lời xuống, vì quá trình đặt bút viết buộc tâm trí phải chuyển những cảm nhận mơ hồ thành ngôn ngữ rõ ràng, và chính sự rõ ràng đó mới là thứ tạo ra sự thay đổi thực sự.
Chỉ với khoảng 30 phút để thật sự hiện diện và chân thành với chính mình, bạn sẽ nhận được những giá trị ý nghĩa về lâu dài. Flowable tin rằng đó là một “thử nghiệm” xứng đáng.
Hiểu bản thân không phải là một khoảnh khắc bùng sáng. Đó là một thói quen đặt câu hỏi, kiên nhẫn và thành thật, mà bạn chọn thực hành mỗi ngày.
Nếu bạn quan tâm đến những chủ đề phản tư, thích viết và khám phá bản thân một cách sâu sắc, bạn có thể tham gia cộng đồng Self-creation Lab: phát triển bản thân và hạnh phúc cùng khoa học phát triển bản thân và hạnh phúc cùng khoa học của Flowable.
Đây sẽ là một không gian an toàn để bạn có thể chia sẻ những suy nghĩ và cảm xúc chân thật nhất của mình.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao những câu hỏi đúng giúp hiểu bản thân hơn?
Những câu hỏi đúng giúp bạn nhìn lại niềm tin, nỗi sợ, điều muốn thay đổi và hình dung về tương lai. Chúng tạo ra những góc nhìn khác nhau về con người bạn, đồng thời buộc các cảm nhận mơ hồ chuyển thành ngôn ngữ rõ ràng khi bạn viết xuống. Sự rõ ràng này có thể hỗ trợ quá trình thay đổi.
Self-efficacy ảnh hưởng thế nào đến lựa chọn của bạn?
Self-efficacy là niềm tin vào khả năng của bản thân. Khái niệm này không chỉ phản ánh những gì bạn thực sự có, mà còn định hình những gì bạn dám thử. Người có self-efficacy cao hơn thường cởi mở với thử thách, kiên trì hơn khi gặp khó khăn và có thể đạt được nhiều hơn về lâu dài.
Làm sao nhận diện điều mình muốn khi đang sợ hãi?
Bạn có thể tạm thời gỡ bỏ bộ lọc của nỗi sợ bằng cách tự hỏi mình sẽ chọn gì nếu không bị ràng buộc bởi sợ bị đánh giá, sợ thất bại hoặc sợ mất ổn định. Câu hỏi này không nhằm thúc đẩy hành động bốc đồng, mà giúp bạn nhận ra điều thật sự có ý nghĩa với mình.
Vì sao nên viết câu trả lời thay vì chỉ suy nghĩ?
Viết câu trả lời buộc tâm trí chuyển những cảm nhận mơ hồ thành ngôn ngữ rõ ràng. Nhờ vậy, bạn có thể nhìn lại suy nghĩ và cảm xúc của mình cụ thể hơn. Bài viết gợi ý dành khoảng 30 phút để hiện diện và chân thành với chính mình, từ đó tạo nền tảng cho những giá trị lâu dài.
Tài liệu tham khảo
- Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman.
- Frankl, V. E. (1946). Man’s search for meaning. Verlag für Jugend und Volk.
- LeDoux, J. (1998). The emotional brain: The mysterious underpinnings of emotional life. Simon & Schuster.
- Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist, 41(9), 954–969.
- Miller, D. T., & Ross, M. (1975). Self-serving biases in the attribution of causality: Fact or fiction? Psychological Bulletin, 82(2), 213–225.
- Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
- Wilson, T. D. (2002). Strangers to ourselves: Discovering the adaptive unconscious. Harvard University Press.