Bóng tối trong bạn được hình thành như thế nào?
Một ẩn dụ rất dễ hiểu từ William A. Miller
Chủ đề:
Không ai sinh ra đã biết phải giấu mình đi.
Chúng ta từng khóc khi buồn, hỏi khi tò mò, cười khi thấy vui, thích một điều gì đó chỉ vì trái tim mình rung động. Nhưng rồi lớn lên, ta bắt đầu nhận ra: có những phần trong mình không được người khác chấp nhận. Có những cảm xúc khiến ta bị xem là yếu đuối. Có những ước mơ khiến ta bị gọi là viển vông. Có những câu hỏi khiến ta trở thành đứa trẻ “phiền phức”.
Và thế là, để được yêu thương hơn, ta bắt đầu học cách chỉnh sửa chính mình.
Nhưng những phần bị chỉnh sửa ấy không biến mất. Chúng chỉ bị đẩy vào bóng tối.
Trong tâm lý học phân tích của Carl Jung, “shadow” (cái bóng) là những phần trong con người mà cái tôi ý thức chưa thể, chưa dám, hoặc chưa được phép thừa nhận. Và nếu khái niệm “shadow” vẫn còn hơi trừu tượng, hôm nay hãy thử cùng Flowable...đóng vai một người chủ tiệm tạp hóa.
Vại đừng quên đọc đến cuối, vì có thể bạn sẽ hiểu tại sao trong bóng tối của mình không chỉ có tổn thương, mà còn có những tiềm năng đang chờ được khai phá nhé.
Phép so sánh về sự thích nghi của chúng ta trong cuộc sống
Để giải thích hiện tượng tâm lý này một cách dễ hiểu nhất, tác giả William A. Miller trong công trình nghiên cứu của mình đã đưa ra một phép so sánh rất thực tế. Hãy hình dung quá trình chúng ta trưởng thành và thích nghi với xã hội giống như cách một người chủ đang vận hành một cửa tiệm tạp hóa nhỏ.
Khi mới mở tiệm ở một con phố xa lạ, bạn bày lên kệ tất cả những món đồ mình có, bao gồm cả những món khoái khẩu của riêng bạn. Thế nhưng, muốn cửa tiệm tồn tại, bạn không thể chỉ bán những gì mình thích mà phải liên tục quan sát hành vi của khách hàng. Món nào bán chạy, bạn sẽ ưu tiên đưa ra mặt tiền và trưng bày ở vị trí đẹp nhất. Ngược lại, món nào bị ngó lơ hoặc khiến khách hàng cau mày, bạn sẽ lặng lẽ đẩy sâu vào trong kho.
Sau một thời gian, cửa tiệm của bạn vẫn hoạt động tốt nhưng nó không còn là không gian nguyên bản ban đầu nữa. Nó đã biến thành một phiên bản được sắp đặt để làm hài lòng những vị khách thường ghé mua hàng.
Trong phép ẩn dụ này, bạn là người chủ tiệm, cửa tiệm chính là tâm trí của bạn, những món đồ được trưng bày ở vị trí đẹp nhất là “persona” (mặt nạ xã hội), tức những phần tính cách được người khác yêu thích và chấp nhận, còn “shadow” (cái bóng) là những món đồ bị đẩy vào nhà kho phía sau, những phần trong bạn từng bị phán xét, bỏ quên, từ chối, hoặc chưa từng có cơ hội được sống dưới ánh sáng.
Cách nhân cách được định hình từ những phần bị ẩn giấu
Khi còn nhỏ, chúng ta phụ thuộc hoàn toàn vào tình yêu thương và sự công nhận của người lớn, đặc biệt là cha mẹ. Tâm trí trẻ thơ lúc ấy rất nhạy bén trong việc dò tìm các tín hiệu từ môi trường. Nếu sự im lặng giúp bạn tránh được các cuộc xung đột, bạn học cách im lặng. Nếu thành tích cao giúp bạn được cha mẹ chú ý, bạn học cách gồng mình để trở nên xuất sắc. Ngược lại, nếu việc bộc lộ cảm xúc khiến bạn bị chế giễu, bạn sẽ tự động nuốt nước mắt vào trong. Đây là một cơ chế tự vệ tự nhiên để sinh tồn.
Trong lý thuyết tâm lý học phân tích, nhà tâm lý học Carl Jung định nghĩa cái bóng là toàn bộ những phần mà cái tôi ý thức chưa thể, chưa dám, hoặc chưa được phép thừa nhận về chính mình (Jung, 1951). Cái bóng không đơn thuần là những tính cách xấu xa hay đáng xấu hổ. Nó chứa đựng tất cả những phần của bạn bị môi trường xung quanh từ chối.
Cái bóng bằng vàng và những tiềm năng bị lãng quên trong tâm trí
Tuy nhiên, không phải mọi thứ bị cất vào nhà kho đều là những điều tiêu cực. Đôi khi, thứ bị chúng ta bỏ lại đằng sau lại chính là phần riêng biệt nhất tạo nên sự khác biệt của mỗi cá nhân.
Tác giả William A. Miller gọi hiện tượng này là cái bóng bằng vàng (golden shadow), thuật ngữ chỉ những tiềm năng, phẩm chất tốt đẹp chưa được phát triển vì chúng ta sợ rủi ro, sợ bị từ chối, hoặc từng bị người khác định kiến (Miller, 1989).
Một người có khả năng lãnh đạo bẩm sinh từng bị mắng là thích thể hiện nên lớn lên luôn né tránh việc đứng bước ra phía trước. Một người có tâm hồn nghệ sĩ từng bị chê là viển vông nên tự nhốt mình trong những lựa chọn an toàn.
Những phần bị cất đi này không hề biến mất, chúng chỉ đang chờ đợi một môi trường phù hợp hơn để được đánh thức.
Việc một phẩm chất của bạn từng bị gia đình, trường học hoặc một mối quan hệ cũ từ chối không có nghĩa là nó vô giá trị. Có thể bạn không hề quá nhạy cảm, mà chỉ là bạn từng sống giữa những người chưa học được cách lắng nghe. Có thể bạn không hề khó hiểu, mà chỉ là môi trường cũ quá chật chội so với chiều sâu nhận thức của bạn mà thôi.
Nếu đang tìm kiếm một không gian an toàn để thấu hiểu chính mình, nuôi dưỡng những thói quen lành mạnh và đánh thức những tiềm năng ẩn giấu? Hãy đăng ký theo dõi Substack của Flowable ngay hôm nay để nhận được những bài viết sâu sắc về khoa học não bộ, tâm lý học và lối sống chánh niệm hoàn toàn miễn phí nhé.
Hành trình đối diện và làm việc với cái bóng
Chính vì thế, quá trình làm việc với cái bóng không phải là việc đào bới quá khứ để oán trách hay đổ lỗi. Đó là hành trình quay trở lại nhà kho bên trong tâm trí, nhẹ nhàng mở từng chiếc hộp và tìm xem phần nào của mình đã bị bỏ quên quá lâu.
Tất nhiên, việc nhận diện này đòi hỏi một sự tỉnh thức và bản lĩnh lớn.
Như Carl Jung từng nhấn mạnh, trở nên ý thức về cái bóng là một nỗ lực đạo đức nghiêm túc vì chúng ta không chỉ nhìn thấy những điều đẹp đẽ mà còn phải đối diện với cả những góc khuất khó chấp nhận trong chính mình (Jung, 1951). Chúng ta không nhất thiết phải mang tất cả mọi thứ trong kho ra bày bán ngay lập tức. Cơn giận cần được thấu hiểu nguồn gốc chứ không phải để giải phóng một cách vô thức lên người khác. Những tổn thương cần được chăm sóc thay vì biến thành lý do để tiếp tục làm đau những người xung quanh.
Sự đối diện một cách thông thái và trọn vẹn này mới là điều giúp con người chúng ta trở nên toàn vẹn hơn mỗi ngày nhờ vào khả năng thích ứng của hệ thần kinh (neuroplasticity) khi chúng ta chủ động thay đổi nhận thức.
Lời kết
Flowable tin rằng, chữa lành không phải là việc cố gắng biến mình thành một phiên bản hoàn toàn mới hay xa lạ. Chữa lành đôi khi chỉ là việc bạn tạo ra một không gian đủ an toàn để gặp lại những phần bản thân từng bị bỏ rơi, những phần mà ngày xưa bạn buộc phải giấu đi vì không có lựa chọn nào khác.
Tối nay, bạn có thể thử dành cho mình một khoảng lặng, lấy một tờ giấy và viết ra một câu rất đơn giản: “Một phần trong mình mà mình đã cất đi từ lâu là...”.
Bạn không cần vội vã sửa chữa, không cần biến nó thành một mục tiêu phát triển bản thân áp lực. Hãy chỉ ngồi xuống bên cạnh nó như cách bạn ngồi cạnh một người bạn cũ lâu ngày gặp lại. Có thể phẩm chất ấy không cần phải chứng minh với cả thế giới, nó chỉ cần được chính bạn nhận ra và trân trọng.
Bởi vì hành trình thấu hiểu bản thân sâu sắc nhất không phải là thêm vào cuộc đời những thứ mới mẻ, mà là mở lại chiếc hộp chứa đựng những phần sống động vốn đã luôn ở đó bên trong bạn.
Nếu bạn quan tâm thực hành làm việc với ‘bóng tối’ shadow work thì có thể tham khảo kỹ thuật 3-2-1 tại bài viết này nhé!
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Cái bóng trong tâm lý học phân tích là gì?
Trong tâm lý học phân tích của Carl Jung, cái bóng là những phần trong con người mà cái tôi ý thức chưa thể, chưa dám hoặc chưa được phép thừa nhận. Cái bóng không chỉ gồm các tính cách tiêu cực, mà còn có thể chứa cảm xúc, phẩm chất và tiềm năng từng bị môi trường xung quanh từ chối.
Vì sao con người phải che giấu một phần bản thân?
Con người thường che giấu những phần bản thân khi nhận ra chúng không được người khác chấp nhận. Sự im lặng, việc kìm nén cảm xúc hoặc cố gắng trở nên xuất sắc có thể trở thành cơ chế tự vệ để duy trì tình yêu thương và tránh xung đột. Những phần bị chỉnh sửa này không biến mất, mà bị đẩy vào bóng tối.
Cái bóng bằng vàng chứa đựng những gì?
Cái bóng bằng vàng là những tiềm năng và phẩm chất tốt đẹp chưa được phát triển vì sợ rủi ro, sợ bị từ chối hoặc từng chịu định kiến. Đó có thể là khả năng lãnh đạo, tâm hồn nghệ sĩ hay một phẩm chất từng bị xem là không phù hợp. Những phần này chờ một môi trường an toàn hơn để được đánh thức.
Làm việc với cái bóng nên bắt đầu như thế nào?
Làm việc với cái bóng có thể bắt đầu bằng việc nhẹ nhàng nhận diện những phần bản thân từng bị bỏ quên, thay vì đào bới quá khứ để oán trách. Bạn có thể viết ra một phần trong mình đã cất đi từ lâu, quan sát và trân trọng nó. Cảm xúc cần được thấu hiểu, không được giải phóng vô thức lên người khác.
Tài liệu tham khảo
- Jung, C. G. (1951). Aion: Researches into the Phenomenology of the Self. Collected Works of C. G. Jung, Volume 9, Part 2. Princeton University Press.
- Miller, W. A. (1989). Your Golden Shadow: Discovering and Fulfilling Your Undeveloped Self. Harper & Row.