Những hiểu lầm tai hại về khái niệm “cân bằng cuộc sống”
Điều gì khiến cuộc sống của bạn không thể “cân bằng”?
Chủ đề:
“Cân bằng cuộc sống” (work-life balance) có lẽ là cụm từ được nhắc đến rất nhiều, một lý tưởng được khao khát nhất… nhưng cũng là nguồn cơn gây ra nhiều sự thất vọng nhất trong thế giới hiện đại.
Chúng ta mải miết đi tìm sự cân bằng như tìm một “công thức bí mật”, để rồi tự dằn vặt khi không có “công thức” nào khiến bạn hoàn toàn yên ổn trước dòng chảy khó dự đoán của cuộc đời.
Tại sao càng cố gắng cân bằng, chúng ta lại càng cảm thấy chênh vênh và kiệt sức? Phải chăng năng lực quản lý thời gian của chúng ta có vấn đề? Hay ngay từ đầu, cái đích đến mà chúng ta đang hướng tới (một trạng thái cân bằng hoàn hảo) thực chất chỉ là một ảo ảnh tâm lý được tô vẽ bởi những kỳ vọng phi thực tế? Liệu có khi nào, chính nỗ lực “cân bằng” lại là thứ đang rút cạn sức sống của bạn hay không?
Nếu bạn đã quá mệt mỏi với việc phải gồng mình để cân bằng nhiều trách nhiệm cùng một lúc, thì bài viết này là dành cho bạn. Hãy cùng Flowable giải mã 4 hiểu lầm tinh vi nhất về sự cân bằng, để từ đó, bạn có thể trút bỏ gánh nặng tội lỗi và tìm thấy một định nghĩa mới thực tế hơn, nhân văn hơn cho cuộc đời mình:
Hiểu lầm: cân bằng là bài toán chia đều thời gian (50/50)
Đây là cái bẫy tư duy phổ biến nhất: chúng ta nghĩ cân bằng là toán học. 8 tiếng cho công việc, 8 tiếng cho bản thân/gia đình, 8 tiếng để ngủ. Nếu cán cân lệch đi, nghĩa là mình đang làm sai.
Tuy nhiên, tâm lý học nhận thức chỉ ra rằng: bộ não không cảm nhận cuộc sống theo thời gian đồng hồ (chronos), mà theo chất lượng trải nghiệm (kairos).
Chẳng hạn: bạn có thể dành 4 tiếng bên gia đình nhưng tâm trí vẫn dán chặt vào email công việc, hoặc bỏ tiền cho một chuyến du lịch nhưng không ngừng lướt điện thoại để check tin nhắn công việc trong suốt chuyến đi. Đó không phải là sự cân bằng. Ngược lại, bạn có thể chỉ có 30 phút ăn tối bên người thân, nhưng hoàn toàn hiện diện để tận hưởng món ăn và cuộc trò chuyện, đó mới là sự trọn vẹn.
Sự thật là: cân bằng không phải là quản trị thời gian (time management), mà là câu chuyện về quản trị năng lượng (energy management).
Vấn đề không phải là bạn dành bao nhiêu giờ cho mỗi việc, mà là bạn mang bao nhiêu phần trăm tâm trí và tình yêu trong con người mình vào khoảnh khắc đó. Một giờ làm việc sâu (deep work) mang lại sự thỏa mãn hơn 8 giờ ngồi văn phòng vật vờ.
Nói cách khác,sự cân bằng không diễn ra trong thời gian biểu, mà diễn ra trong chính tâm trí bạn. Tự bạn sẽ là người cảm nhận và đánh giá xem mình có đang “cân bằng” hay không.
Hiểu lầm: cân bằng là trạng thái “tĩnh” (static state)
Chúng ta thường hình dung cân bằng cuộc sống giống như việc đặt một viên đá lên đỉnh một ngọn núi: khi đã đặt được nó vào vị trí cân bằng, nó sẽ nằm yên ở đó mãi mãi. Chúng ta nỗ lực để đạt đến “cảnh giới” cân bằng và hy vọng sẽ duy trì nó mỗi ngày.
Nhưng cuộc đời là động, không phải tĩnh. Nhu cầu của bạn năm 25 tuổi khác năm 35 tuổi. Khi bạn khởi nghiệp, cán cân buộc phải nghiêng về công việc. Khi bạn mới có con, cán cân buộc phải nghiêng về gia đình. Cố gắng giữ mọi thứ “đều chằn chặn” trong mọi giai đoạn là đi ngược lại quy luật phát triển tự nhiên.
Sự thật là: cân bằng là một động từ, không phải danh từ. Nó không phải là một trạng thái (state) cần phải đạt đến, mà là một quá trình (process) cần được thực hành.
Sự cân bằng “động” giống như việc đi xe đạp vậy: để không bị ngã, bạn buộc phải di chuyển và liên tục điều chỉnh tay lái. Sẽ có những mùa bạn phải nghiêng hẳn về một bên để “ôm cua”. Chấp nhận sự mất cân bằng tạm thời (strategic imbalance) chính là chìa khóa để đạt được mục tiêu dài hạn.
Nghỉ ngơi quá lâu, bạn sẽ khát khao được làm việc nhiều hơn để tạo ra giá trị. Làm việc quá nhiều, bạn sẽ rất cần có một vài ngày nghỉ ngơi. Sự hòa hợp và cân bằng tạo thành một toàn thể đủ đầy và trọn vẹn, chứ không phải là sự tĩnh lặng đứng yên.
Do đó, để cân bằng “động”, bạn luôn phải có sự kết nối sâu sắc với nội tâm của chính mình, hiểu mình đang cảm thấy thế nào, và ý thức được rằng ngay lúc này mình thật sự cần gì.
Hiểu lầm: cân bằng là sự tách biệt rạch ròi (compartmentalization)
Một lời khuyên ta thường nghe: “hãy để công việc ở lại văn phòng”. Tư duy này coi công việc và cuộc sống là hai kẻ thù cần được nhốt ở hai phòng giam khác nhau, ngăn cách bởi một bức tường lửa.
Tuy nhiên, trong thế giới siêu kết nối hiện nay, việc cố gắng phân tách triệt để và máy móc như vậy lại thường gây ra sự căng thẳng tâm lý (cognitive dissonance). Khi bạn cố gắng “tắt” con người công việc khi về nhà, hoặc “tắt” con người cảm xúc khi đi làm, bạn đang xé lẻ bản thân. Việc liên tục phải chuyển đổi vai (role-switching) và gồng mình để dựng rào chắn đôi khi còn mệt mỏi hơn chính công việc đó. Chẳng hạn, khi đi làm, bạn phải “vào vai” một người hoàn toàn không phải bạn, chấp nhận cảm thấy kiệt quệ chỉ để chờ mong việc được về nhà “sạc năng lượng” để cân bằng lại.
Sự thật là: xu hướng hiện đại đang chuyển dịch từ “work-life balance” sang “work-life integration” (sự hòa hợp công việc - cuộc sống). Thay vì xây bức tường ngăn cách, hãy xây một cây cầu kết nối.
Bạn là một thể thống nhất. Bạn có thể lên kế hoạch cho công việc khi có thời gian rảnh ở nhà, và có thể nghĩ về ý tưởng để chăm sóc bản thân sau khi hoàn thành công việc. Hoặc, ở một tầng nghĩa sâu hơn, bạn cần niềm vui và sự thỏa mãn trong công việc, cũng như cần trách nhiệm và hiệu suất khi ở nhà.
Quan trọng nhất là sự linh hoạt và cảm giác “được là chính mình” trong mọi hoàn cảnh, chứ không phải là việc đóng vai hai con người khác nhau. Chỉ có như vậy, sự cân bằng của bạn mới có thể bền vững.
Hiểu lầm: cân bằng nghĩa là không có áp lực
Chúng ta thường mơ về một cuộc sống cân bằng như một mặt hồ phẳng lặng, không gợn sóng, không stress. Khi thấy áp lực, ta nghĩ mình đã mất cân bằng.
Nhưng khoa học về stress phân biệt rõ hai loại: distress (căng thẳng độc hại) và eustress (căng thẳng tích cực). Một cuộc sống hoàn toàn không có áp lực, tuy nghe hấp dẫn, nhưng thực chất là một cuộc sống buồn chán và thiếu động lực phát triển (boredom).
Những người hạnh phúc nhất không phải là người có cuộc sống dễ dàng nhàn rỗi nhất, mà là người tìm thấy ý nghĩa trong những thử thách họ đối mặt. Một chút căng thẳng và áp lực (ở mức độ vừa phải và cho những vấn đề quan trọng), thực chất là những gia vị cần thiết. Cũng như một chút vị cay của ớt tiêu làm cho món ăn ngon và “bừng vị” hơn.
Sự thật là: cân bằng không có nghĩa là né tránh mọi khó khăn. Cân bằng là khả năng hồi phục (resilience) sau những cơn sóng dữ dội của “dòng đời”.
Là việc bạn biết cách căng mình ra để nỗ lực khi cần, nhưng cũng biết cách co mình lại để nghỉ ngơi sâu sắc. Nó là nhịp điệu (rhythm) giữa căng và chùng, giữa áp lực và thỏa mãn, giữa cố gắng và nghỉ ngơi... chứ không phải là sự buông lơi an nhàn vĩnh viễn.
Lời kết:
Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên thay thế từ “cân bằng” (vốn gợi cảm giác về sự chia chác, đánh đổi, cố định) bằng một từ ngữ đẹp đẽ hơn: sự “cộng hưởng” (harmony).
Giống như một bản giao hưởng, không phải lúc nào tất cả các nhạc cụ cũng chơi cùng một lúc với âm lượng bằng nhau. Có lúc tiếng trống dồn dập (công việc), có lúc tiếng vĩ cầm du dương (tình yêu), có lúc là khoảng lặng (nghỉ ngơi).
Đừng cố gắng ép cuộc đời mình vào một khuôn mẫu chia đều hoàn hảo. Hãy lắng nghe nhịp điệu của riêng bạn. Hãy cho phép mình được nghiêng ngả, được ưu tiên, được dấn thân và được rút lui tùy theo “mùa” của cuộc đời.
Bởi vì sau cùng, một cuộc đời đáng sống không phải là một cuộc đời giữ thăng bằng trên dây, mà là một điệu nhảy tự do giữa những biến động không ngừng.
Và nếu bạn cần một người đồng hành để thiết kế nên bản giao hưởng nhịp điệu ấy, giúp tối ưu hóa năng lượng và hiệu suất mà không cần phải gồng mình gắng gượng, thì cuốn ebook “Habit Formation” của chúng mình vẫn đang đợi bạn.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Cân bằng cuộc sống có phải là chia đều thời gian?
Cân bằng cuộc sống không nhất thiết là chia đều thời gian cho công việc, gia đình và bản thân. Điều quan trọng hơn là chất lượng hiện diện và mức năng lượng bạn dành cho từng khoảnh khắc. Một khoảng thời gian ngắn nhưng trọn vẹn có thể mang lại cảm giác cân bằng hơn nhiều giờ hiện diện về thể chất nhưng tâm trí vẫn bị công việc chi phối.
Vì sao cân bằng cuộc sống luôn thay đổi theo từng giai đoạn?
Cân bằng thay đổi vì nhu cầu và trách nhiệm của mỗi người cũng thay đổi theo thời gian. Khi khởi nghiệp, công việc có thể cần được ưu tiên hơn; khi mới có con, gia đình thường chiếm nhiều sự quan tâm hơn. Vì vậy, cân bằng là một quá trình liên tục điều chỉnh, thay vì một trạng thái cố định cần duy trì mãi mãi.
Work-life integration khác gì với work-life balance?
Work-life integration nhìn công việc và cuộc sống như những phần có thể kết nối linh hoạt trong một con người thống nhất. Cách tiếp cận này giảm sự phân tách cứng nhắc giữa hai vai trò, cho phép một người xử lý công việc trong thời gian phù hợp ở nhà hoặc tìm thấy niềm vui, trách nhiệm và hiệu suất trong cả hai lĩnh vực.
Cân bằng cuộc sống có đồng nghĩa với không có áp lực?
Cân bằng cuộc sống không đồng nghĩa với việc loại bỏ mọi áp lực. Một mức căng thẳng vừa phải có thể tạo động lực và giúp con người phát triển, trong khi áp lực độc hại gây tổn hại. Cân bằng còn thể hiện ở khả năng hồi phục sau thử thách, biết khi nào cần nỗ lực và khi nào cần nghỉ ngơi sâu sắc.
Tài liệu tham khảo
- Grant, A. (2013). Give and take: A revolutionary approach to success. Viking.
- Loehr, J., & Schwartz, T. (2003). The power of full engagement. Free Press.
- Sedibles, M. (2016). Work-life integration: The new norm. Forbes.