Khi ta hả hê trước bi kịch của người khác, điều gì đang tổn thương bên trong ta?
Schadenfreude: khi nỗi đau của người khác là một loại "phần thưởng"
Chủ đề:
Bạn có bao giờ cảm thấy hưng phấn lạ kỳ khi đọc tin một người nổi tiếng vừa vấp ngã chưa?
Đó có thể là một sự cố nghề nghiệp, một sai lầm trong đời sống cá nhân, hay một khoảnh khắc khiến họ đột ngột rơi khỏi ánh hào quang. Trong thâm tâm, có lẽ bạn không thật sự có ác ý. Nhưng một cảm giác thỏa mãn thầm kín vẫn len lỏi xuất hiện trước sự lụi tàn của những hình mẫu lý tưởng ấy.
Bạn không đơn độc.
Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là schadenfreude, tức sự hả hê trước nỗi đau hoặc thất bại của người khác. Và sự thật là, phản ứng này thường tiết lộ nhiều điều về tâm lý của chính chúng ta hơn là về thất bại của người khác.
Cụ thể hơn, schadenfreude là gì, và nó được vận hành như thế nào? Trong bài viết dưới đây, Flowable sẽ chia sẻ đến bạn một vài góc nhìn từ khoa học để chúng ta hiểu sâu hơn về hiện tượng này.
Khi não bộ coi thất bại của người khác là một phần thưởng
Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng não bộ của chúng ta đôi khi thật sự coi thất bại của người khác... như một loại phần thưởng.
Các nhà khoa học thần kinh phát hiện rằng, khi chúng ta chứng kiến một người được cho là có địa vị cao hơn, nhiều lợi thế hơn... bị rơi vào nghịch cảnh, vùng vân bụng (ventral striatum) trong não bộ có thể được kích hoạt. Đây là một trong những khu vực liên quan đến cảm giác phần thưởng, khoái cảm và động lực, nơi dopamine được tiết ra và góp phần tạo ra cảm giác hưng phấn.
Trong một nghiên cứu nổi tiếng của Cikara và cộng sự vào năm 2011, các nhà khoa học quan sát thấy những người tham gia có mức độ kích hoạt vùng vân bụng cao hơn khi nhìn thấy những đối tượng mà họ đố kỵ gặp thất bại.
Điều này có nghĩa là, về mặt sinh học, sự hả hê không nhất thiết luôn là dấu hiệu của sự tàn ác. Đôi khi, nó là một phản xạ hóa học tự động của não bộ khi tâm trí đang cố gắng tìm lại cảm giác cân bằng.
Nỗ lực vụng về của bản ngã để bảo vệ lòng tự trọng
Nhưng vì sao tâm trí lại cần một sự cân bằng kỳ lạ như vậy?
Câu trả lời nằm ở thuyết so sánh xã hội của nhà tâm lý học Leon Festinger. Theo lý thuyết này, con người có xu hướng đánh giá giá trị bản thân bằng cách soi chiếu mình với những người xung quanh. Nói cách khác, mức độ tự tin của chúng ta là giá trị tương đối, được gián tiếp tạo thành từ những người mà ta so sánh cùng.
Khi chúng ta nhìn thấy một người quá thành công, quá xinh đẹp, quá tài năng hoặc quá hoàn hảo, một cơ chế tự vệ rất dễ được kích hoạt: cảm giác tự ti, đố kỵ, hoặc âm thầm thấy mình thua kém hơn về giá trị.
Vì vậy, khi nhìn thấy họ vấp ngã, tâm trí ta thực hiện một thao tác gọi là so sánh xã hội hướng xuống. Bằng cách nhìn thấy họ thất bại, vị thế tương đối của ta dường như được đẩy cao hơn trong thế giới quan cá nhân. Cảm giác tự tin trong ta âm thầm được củng cố.
Nói cách khác, việc mỉa mai một người đang mắc sai lầm đôi khi là một nỗ lực vụng về của bản ngã nhằm củng cố lòng tự trọng đang bị lung lay của chính mình.
Bi kịch của sự hả hê và vòng lặp hối tiếc muộn màng
Để hiểu rõ hơn mặt tối của tâm lý này, câu chuyện của Amy Winehouse (nữ ca sĩ tài năng người Anh) là một minh họa rất đáng suy ngẫm.
Trong những năm cuối đời, khi cô vật lộn với chứng nghiện ngập và các vấn đề sức khỏe tinh thần, Amy trở thành mục tiêu của sự chế giễu không ngừng từ truyền thông và công chúng. Những bức ảnh cô tiều tụy, những lần biểu diễn không tỉnh táo, những khoảnh khắc mất kiểm soát của cô bị mang ra làm trò đùa.
Đó là một dạng hả hê tập thể: công chúng nhìn thấy một ngôi sao từng rực rỡ đang vỡ vụn, và thay vì nhìn thấy một con người đang đau khổ, họ nhìn thấy một màn trình diễn để bình phẩm.
Nhưng điều đau lòng là, ngay khi Amy qua đời ở tuổi 27, làn sóng mỉa mai ấy gần như lập tức biến mất. Thay vào đó là sự thương tiếc, tôn vinh và hối tiếc muộn màng.
Đây chính là bi kịch của schadenfreude.
Chúng ta hả hê khi người khác vấp ngã vì điều đó khiến ta cảm thấy mình bình thường hơn, an toàn hơn, thậm chí đạo đức hơn họ. Nhưng ta thường chỉ thức tỉnh về tính người của họ (và của chính mình) khi câu chuyện khép lại trong bi kịch.
Cái bẫy của quyền lực ảo trên không gian mạng
Trong thời đại mạng xã hội, hiện tượng này càng trở nên dữ dội hơn.
Lý do là vì không gian mạng tạo ra sự ẩn danh, khoảng cách cảm xúc và cảm giác tách biệt khỏi hậu quả thật. Khi nhìn một người qua màn hình, chúng ta rất dễ quên rằng họ là một con người bằng xương bằng thịt, với nỗi đau, tổn thương và đời sống nội tâm riêng.
Người nổi tiếng càng dễ bị biến thành biểu tượng. Họ không còn được nhìn như con người, mà như hình ảnh đại diện cho sự giàu có, sắc đẹp, thành công, đặc quyền hoặc một lối sống mà ta vừa ngưỡng mộ vừa âm thầm khó chịu.
Vì vậy, khi họ vấp ngã, việc buông lời chế giễu trở thành một cách để ta gia nhập đám đông. Ta không chỉ mỉa mai một mình. Ta mỉa mai cùng người khác. Và trong khoảnh khắc đó, ta có cảm giác mình thuộc về một tập thể đang cùng chia sẻ một thứ quyền lực mới của những người yếu thế, một sự công bằng xã hội mà ta thấy mình xứng đáng.
Nhưng sự hả hê này là một loại hạnh phúc rỗng. Nó giống như uống nước muối để giải khát. Càng uống, ta càng khô héo bên trong, vì cảm giác ấy không thật sự bồi đắp giá trị tự thân.
Thấu cảm cho người khác cũng là chữa lành cho chính mình
Vậy làm sao để thoát khỏi vòng lặp hả hê mang tính tàn phá này?
Bước đầu tiên không phải là lên án bản thân, mà là thành thật nhận diện điều đang diễn ra bên trong mình. Chúng mình tin rằng, khi bạn thấy mình đang muốn mỉa mai một ai đó, hãy dừng lại một chút và tự hỏi:
“Mình đang cảm thấy thiếu thốn điều gì ở bản thân mà lại cần sự thất bại của họ để bù đắp?”
Việc nhận ra cảm giác đố kỵ, tự ti hay bất an không khiến bạn trở thành người xấu. Nó chỉ cho thấy bạn là một con người đang có những phần tổn thương cần được nhìn thấy. Thay vì để dopamine dẫn mình vào những bình luận ác ý, chúng ta có thể chọn nhìn sự việc như một bài học về sự mong manh của con người.
Nhà tâm lý học nhân văn Carl Rogers từng nhấn mạnh về sự trân trọng tích cực vô điều kiện. Nghĩa là, mỗi con người không phải một thực thể cố định, mà là một quá trình đang liên tục thay đổi và chuyển động. Và sai lầm, thất bại, hay tổn thương... đều là một phần không thể tách rời của quá trình ấy.
Lời kết
Sự tử tế không phải lúc nào cũng là một hành động lớn lao. Đôi khi, nó chỉ là biết im lặng đúng lúc.
Thay vì tham gia vào đám đông đang hò reo trước một vấp ngã, ta có thể chọn rút lui để giữ lại sự bình an trong tâm trí mình. Bởi thấu cảm cho người khác, ở một tầng sâu hơn, cũng chính là cách ta thấu cảm cho những sai lầm mà chính mình hoặc người thân của mình có thể mắc phải trong tương lai.
Ánh sáng thật sự không đến từ việc dập tắt ngọn nến của người khác. Nó đến từ việc ta học cách thắp sáng những giá trị bên trong chính mình.
Và đôi khi, để nuôi dưỡng những giá trị ấy, chúng ta cần một khoảng lặng để quay về với những điều mình yêu thương - cả những người bên cạnh và chính mình.
Sổ Yêu của Flowable được tạo ra như một không gian nhỏ để bạn dừng lại, viết xuống, nhìn lại và lưu giữ những điều đáng trân trọng trong các mối quan hệ và trong đời sống của chính mình.
Bởi yêu thương không chỉ là một cảm xúc để ta chờ nó xuất hiện. Đó cũng là điều ta có thể chủ động quan sát, thực hành và nuôi dưỡng mỗi ngày.
→ Khám phá Sổ Yêu tại đây !
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Schadenfreude là gì trong tâm lý học?
Schadenfreude là cảm giác hả hê hoặc thỏa mãn khi chứng kiến nỗi đau, thất bại hay sự sa sút của người khác. Phản ứng này đôi khi xuất hiện khi ta so sánh mình với một người có địa vị hoặc lợi thế cao hơn. Nó không nhất thiết luôn cho thấy sự tàn ác, mà có thể phản ánh nhu cầu củng cố lòng tự trọng đang lung lay.
Vì sao thất bại của người khác khiến ta hưng phấn?
Khi chứng kiến một người được xem là thành công, nổi bật hoặc có nhiều lợi thế gặp thất bại, não bộ có thể kích hoạt vùng vân bụng, khu vực liên quan đến cảm giác phần thưởng và động lực. Đồng thời, so sánh xã hội hướng xuống khiến vị thế tương đối của ta dường như được nâng lên, từ đó tạo cảm giác tự tin và hưng phấn.
Mạng xã hội làm sự hả hê trước bi kịch mạnh hơn thế nào?
Không gian mạng tạo ra sự ẩn danh, khoảng cách cảm xúc và cảm giác ít phải chịu hậu quả thật. Người nổi tiếng cũng dễ bị biến thành biểu tượng thay vì được nhìn như một con người có nỗi đau riêng. Khi tham gia chế giễu cùng đám đông, ta có thể cảm thấy mình thuộc về một tập thể và đang sở hữu một dạng quyền lực ảo.
Làm sao thoát khỏi vòng lặp hả hê mang tính tàn phá?
Bước đầu tiên là thành thật nhận diện điều đang diễn ra bên trong thay vì lên án bản thân. Khi muốn mỉa mai ai đó, hãy dừng lại và tự hỏi mình đang thiếu thốn điều gì mà cần sự thất bại của họ để bù đắp. Nhận ra đố kỵ, tự ti hay bất an giúp ta chọn thấu cảm thay vì nuôi dưỡng những bình luận ác ý.
Tài liệu tham khảo
- Cikara, M., Botvinick, M. M., & Fiske, S. T. (2011). Us versus them: Social identity shapes neural responses to intergroup competition and harm. Psychological Science.
- Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations.
- Rogers, C. R. (1951). Client-centered therapy: Its current practice, implications, and theory.