Dopamine, chánh niệm, và “vòng quay khoái lạc”
Bạn có bao giờ tự hỏi tại sao những mục tiêu lớn lao, khi đạt được rồi, lại chỉ mang đến niềm vui ngắn ngủi đến kỳ lạ?
Chủ đề:
Tại sao chúng ta dường như luôn bị đẩy vào một vòng lặp vô tận: khao khát một điều gì đó, nỗ lực đến cùng để có được nó, rồi lại nhanh chóng rơi vào trạng thái “thiếu thốn” trống rỗng ngay hôm sau?
Lý do thực sự khiến chúng ta không bao giờ thấy “đủ” là gì? Và nếu hành trình tìm kiếm hạnh phúc là một vòng lặp vô tận như vậy, thì đích đến thật sự của nó là gì?
Hãy cùng Flowable tìm hiểu sâu hơn về những câu hỏi trên trong bài viết này, thông qua khái niệm về “hedonic treadmill” nhé!
Khi chúng ta là những chú chuột hamster chạy trong vòng quay khoái lạc
Bạn hãy thử tự quan sát xem điều này có đúng không nhé:
Chúng ta thường tin rằng chỉ cần đạt được “thứ tiếp theo”: một căn hộ rộng hơn, một vị trí cao hơn, hay một người bạn đời lý tưởng… thì cuộc sống của mình sẽ ổn. Nhưng thực tế, đó chỉ là một ảo ảnh chuyển động mà tâm lý học gọi là hedonic treadmill (chiếc máy chạy bộ hạnh phúc).
Về bản chất, “hedonic treadmill” diễn tả xu hướng của con người trong việc nhanh chóng quay trở về mức hạnh phúc “bình thường” sau những đỉnh cao của vui sướng hay thỏa mãn.
Chẳng hạn, bạn có thể cảm thấy thích thú tột độ khi cầm trên tay chiếc điện thoại đời mới nhất, nhưng chỉ sau vài tuần, sự hiện diện của nó trở thành hiển nhiên, và tâm trí bạn bắt đầu hướng về một tương lai khác tốt đẹp hơn.
Sự thỏa mãn mà chúng ta tìm kiếm, do đó giống như một vạch đích không thể được chạm đến: cứ mỗi khi gần đạt được rồi, nó lại trôi ra xa hơn, khiến chúng ta mỏi mệt theo đuổi và vĩnh viễn mắc kẹt trạng thái thiếu thốn và thèm muốn.
Trong triết học phật giáo, trạng thái này thực chất tương ứng với khái niệm dukkha (bất toại nguyện/khổ).
Robert Wright lập luận rằng “dukkha” không đơn thuần là sự đau khổ cùng cực, mà là cảm giác “không thỏa mãn” tinh vi khi thứ chúng ta mong muốn luôn nằm ở đâu đó trong quá khứ hoặc tương lai. Chính cảm giác này là thứ luôn thôi thúc chúng ta phải tìm kiếm thêm nữa (Wright, 2017).
Trên chiếc máy chạy bộ khoái lạc này, nỗ lực càng nhiều không có nghĩa là bạn sẽ đi được xa hơn trong hành trình tìm kiếm sự an lạc, mà đôi khi chỉ khiến bạn kiệt sức nhanh hơn.
Giải mã “bộ mã nguồn”: sai số dự báo và sự đánh tráo của Dopamine
Để hiểu tại sao chúng ta không thể dừng lại, cần phải nhìn vào những dòng mã lệnh sinh hóa đang vận hành dưới lớp da của mình. Trái tim của chiếc máy chạy bộ này chính là hệ thống dopaminergic (hệ thống dẫn truyền dopamine).
Trái ngược với những hiểu lầm phổ thông, dopamine không đại diện cho niềm vui sướng sau khi đạt được phần thưởng (liking), mà chịu trách nhiệm cho incentive salience (sự thôi thúc/khao khát) đối với các kích thích hấp dẫn.
Hiểu một cách đơn giản, dopamine tạo ra sự thèm muốn và động lực. Robert Wright giải thích rằng chọn lọc tự nhiên đã thiết kế ra cơ chế tinh vi này để tối ưu hóa khả năng sinh tồn thay vì hạnh phúc cá nhân. Nhưng bằng cách nào?
Cơ chế này vận hành dựa trên một thuật toán thần kinh được gọi là reward prediction error (sai số dự báo phần thưởng). Khi não bộ nhận diện được một tín hiệu dẫn đến phần thưởng (ví dụ: nhìn thấy thông báo khuyến mãi hoặc một cơ hội thăng tiến), các neuron dopamine sẽ phóng thích, tạo ra một “dopamine spike” (cơn dopamine) hưng phấn đột ngột.
Cơn dopamine này không xuất hiện vào lúc bạn tiêu thụ phần thưởng, mà xuất hiện và đạt đỉnh vào lúc bạn kỳ vọng về nó, nghĩa là lúc bạn cảm thấy thèm muốn nhất, có động lực dồi dào nhất. Đây chính là động cơ thúc đẩy chúng ta phải hành động.
Tuy nhiên, sự nghiệt ngã nằm ở giai đoạn tiếp theo: nếu phần thưởng diễn ra đúng như dự kiến, mức dopamine sẽ ngay lập tức tụt về mức nền (baseline) hoặc thậm chí rơi vào trạng thái “dopamine dip” (sụt giảm dưới mức nền) ngay sau khi đạt được mục tiêu. Hệ quả là cảm giác hụt hẫng và trống rỗng xuất hiện như một phản ứng hóa học tất yếu.
Theo góc nhìn của tiến hóa, sự sụt giảm này là cần thiết để đảm bảo sinh vật không rơi vào trạng thái thỏa mãn vĩnh viễn, điều vốn sẽ dẫn đến sự đình trệ trong việc tìm kiếm nguồn lực mới. Sự “thất vọng” mà bạn cảm thấy sau mỗi thành tựu thực chất là một thuật toán chính xác của tự nhiên nhằm tái khởi động quá trình khao khát, buộc bạn phải tiếp tục chạy, tiếp tục chơi trò chơi sinh tồn (Wright, 2017).
Nghe thật kỳ lạ phải không? Vì nó đúng thật như vậy.
Tự do trí tuệ: chúng ta nên làm gì với “ma trận” này?
Vậy thì, một câu hỏi tất yếu được đặt ra: Chúng ta nên làm gì với những sự thật trần trụi về mặt sinh hóa này? Liệu việc biết rằng mình đang bị điều khiển bởi những xu hướng tự nhiên có khiến cuộc sống trở nên vô nghĩa?
Câu trả lời cho vấn đề này nằm ở sự chuyển dịch trong nhận thức. Khi nhận ra mình đang đứng trên một máy chạy bộ, câu hỏi quan trọng nhất không phải là “làm sao để chạy nhanh hơn?”, mà là “tôi nên có thái độ nào với chiếc máy này?”.
Robert Wright gọi đây là hành động uống “viên thuốc đỏ” (giống như trong bộ phim The Matrix) để bạn có thể thức tỉnh và nhìn xuyên qua lớp sương mù của bản năng.
Hiểu biết về “hedonic treadmill” không dẫn chúng ta đến sự bi quan hay buông xuôi; ngược lại, nó mang lại một sự tự do trí tuệ (intellectual freedom) đầy mạnh mẽ. Như thể một cỗ máy (não bộ) khám phá ra sự thật về cách thức nó vận hành.
Có một nghịch lý thế này: khi một ảo thuật gia đã tiết lộ bí mật đằng sau quân bài, trò ảo thuật ấy không còn quyền năng đánh lừa thị giác của bạn nữa. Tương tự, một khi bạn thấu hiểu cơ chế sụt giảm của dopamine sau mỗi thành tựu, cảm giác trống rỗng sẽ không còn là một bóng ma tâm lý đáng sợ; nó trở thành một dữ liệu sinh học có thể dự đoán được.
Chẳng hạn: ngay khi đạt được thành công, bạn vừa tận hưởng niềm vui, vừa không kỳ vọng niềm vui đó sẽ ở lại mãi (vì bạn biết chỉ một chút thôi nó sẽ qua đi). Thay vì trách móc bản thân vì sự tham lam hay hụt hẫng, bạn bắt đầu bao dung hơn với chính mình.
Sự tự do đích thực bắt đầu từ khoảnh khắc bạn nhận ra mình có quyền “không tham gia” vào trò chơi rượt đuổi của dopamine. Bạn bắt đầu đặt câu hỏi: nếu dopamine chỉ đang cố tình lừa dối tôi về một hạnh phúc vĩnh cửu ở tương lai, liệu tôi có thể tìm thấy một sự an lạc không phụ thuộc vào những cơn dopamine nhất thời ấy?
Khi thấu hiểu “luật chơi” của não bộ, bạn bắt đầu dịch chuyển từ trạng thái bị động phản ứng (reacting) sang chủ động quan sát (observing). Bạn tìm cách không để những xung năng ấy dẫn dắt mình đi một cách mù quáng nữa.
Nhìn thấu ảo ảnh không làm thế giới mất đi màu sắc, nó chỉ giúp bạn không còn bị những màu sắc ấy đánh lừa.
Chánh niệm: bước xuống khỏi vòng lặp khoái lạc
Giải pháp duy nhất để không còn bị cuốn trôi bởi chiếc máy chạy bộ này chính là thực hành mindfulness (chánh niệm).
Trong Phật giáo, đây là công cụ để nhìn thấu anatta (vô ngã) và cắt đứt sự bám chấp vào những cảm giác tạm bợ.
Thế nhưng, chánh niệm không chỉ dừng lại ở việc quan sát sự hưng phấn của dopamine; nó còn là một cuộc “kiểm toán” trung thực cho mọi mục tiêu mà chúng ta đang đeo đuổi.
Robert Wright mô tả chánh niệm như một cách để chúng ta quan sát “độ trễ” giữa khao khát và hành động (Wright, 2017). Trong chính khoảng trễ đó, chúng ta có cơ hội để đặt ra những câu hỏi mang tính thức tỉnh:
Những thứ mình đang khao khát này có thực sự là một mục tiêu ý nghĩa, hay chỉ là một mệnh lệnh của gene nhằm duy trì địa vị xã hội? Mình đang chạy vì đam mê thực thụ, hay chỉ vì nỗi sợ bị tụt hậu so với một ai đó?
Sự thật là, chọn lọc tự nhiên luôn muốn chúng ta phải ganh đua, phải vội vàng, phải đứng đầu các hệ thống phân bậc để đảm bảo sự tồn tại. Nhưng khi thực hành chánh niệm, bạn nhận ra rằng sự ganh đua đó thường chỉ là một ảo ảnh của “the self” (cái tôi).
Bạn không nhất thiết phải vội vàng. Bạn không nhất thiết phải thắng bất kỳ ai để cảm thấy mình trọn vẹn. Chánh niệm cho phép chúng ta chuyển dịch từ tư duy kết quả sang việc tận hưởng “niềm vui của quá trình”.
Khi bạn không còn bị ám ảnh bởi việc phải chạm tay vào vạch đích, mỗi bước chân trên hành trình đều trở thành một phần thưởng tự thân. Sự an lạc không nằm ở cuối con đường; nó nằm ở sự hiện diện đầy đủ của bạn trong từng phút giây hiện tại.
Kết luận
Cuối cùng, sự thật về “hedonic treadmill” không phải là một định mệnh, mà là một lời mời gọi để chúng ta sống một cuộc đời trung thực hơn.
Robert Wright đã cho chúng ta thấy rằng, khi ta thấu hiểu “trò ảo thuật” của chọn lọc tự nhiên, quyền năng của nó đối với ta sẽ bắt đầu suy giảm. Chúng ta không cần phải chiến đấu để tiêu diệt các bản năng, bởi đó là một cuộc chiến không cân sức; chúng ta chỉ cần học cách nhìn xuyên qua chúng.
Hạnh phúc thực sự không nằm ở đầu kia của vòng lặp khoái lạc. Nó nằm ngay ở khoảnh khắc bạn nhận ra mình đủ can đảm để dừng lại và mỉm cười với những xáo động bên trong.
Cuộc cách mạng lớn nhất của đời người, có lẽ, chính là học cách được là chính mình, trọn vẹn và tự do, ngay giữa lòng một thế giới luôn thúc giục chúng ta phải “hơn thế nữa”.
Khi bạn ngừng chạy đuổi theo những ảo ảnh được lập trình sẵn, thực tại sẽ bắt đầu tự mở ra: tĩnh lặng, sáng rõ và đủ đầy sự bình an. Đó mới chính là nơi hành trình của chúng ta bắt đầu.
Thấu hiểu cơ chế của Dopamine là bước đầu tiên để thức tỉnh. Để thực sự làm chủ cuộc sống, Flowable tin rằng bạn cần một lộ trình xây dựng kỷ luật tự thân dựa trên khoa học, và Ebook: Habit Formation vẫn đang chờ bạn. Hãy bắt đầu hành trình kiến tạo phiên bản tự do và tỉnh thức của chính mình ngay hôm nay.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Hedonic treadmill là gì và vì sao khiến ta khó thấy đủ?
Hedonic treadmill, hay vòng quay khoái lạc, mô tả xu hướng con người nhanh chóng trở về mức hạnh phúc bình thường sau một trải nghiệm vui sướng. Khi sự mới mẻ qua đi, điều từng khiến ta hài lòng trở thành hiển nhiên và tâm trí lại hướng đến mục tiêu khác. Vì vậy, cảm giác đủ thường bị đẩy lùi về phía trước.
Dopamine tạo ra niềm vui hay sự khao khát?
Trong bài viết, dopamine chủ yếu liên quan đến sự thôi thúc và khao khát đối với phần thưởng hấp dẫn. Nó thường tăng lên khi ta kỳ vọng phần thưởng, thúc đẩy hành động, rồi giảm về mức nền hoặc thấp hơn sau khi mục tiêu đạt được. Sự sụt giảm này có thể kéo theo cảm giác hụt hẫng và trống rỗng.
Vì sao đạt mục tiêu rồi vẫn cảm thấy hụt hẫng?
Khi phần thưởng diễn ra đúng như dự kiến, dopamine có thể giảm ngay sau thời điểm đạt mục tiêu. Theo cách giải thích trong bài, cơ chế này giúp con người tiếp tục tìm kiếm nguồn lực mới thay vì dừng lại trong trạng thái thỏa mãn lâu dài. Vì thế, cảm giác thất vọng sau thành tựu có thể là một phản ứng dự đoán được.
Chánh niệm giúp bước ra khỏi vòng quay khoái lạc thế nào?
Chánh niệm giúp quan sát khoảng trễ giữa khao khát và hành động, từ đó nhận ra mục tiêu mình theo đuổi có thật sự ý nghĩa hay chỉ xuất phát từ áp lực và nỗi sợ tụt hậu. Khi hiện diện đầy đủ trong quá trình, ta bớt bị vạch đích chi phối và có thể trải nghiệm từng bước như một phần thưởng tự thân.
Tài liệu tham khảo
- Wright, R. (2017). Why Buddhism Is True: The Science and Philosophy of Meditation and Enlightenment. Simon & Schuster.