Tại sao cuộc sống ổn định nhưng ta vẫn thấy trống rỗng?
Giải mã "khoảng trống hiện sinh" và cái bẫy thích nghi khoái lạc.
Chủ đề:
Hãy tưởng tượng về một buổi tối thứ Năm. Bạn vừa hoàn thành một ngày làm việc năng suất, trở về căn nhà ấm cúng, có thể là vừa ăn xong một bữa tối ngon miệng. Mọi thứ xung quanh bạn đều “đúng quy trình”: công việc tiến triển, tài chính ổn định, các mối quan hệ không có gì xích mích. Một cuộc sống mà có lẽ vài năm trước, bạn đã từng khao khát.
Thế nhưng, ngay trong khoảnh khắc yên tĩnh đó, một cảm giác kỳ lạ ập đến. Nó không phải là nỗi đau giằng xé, cũng không phải sự thất vọng tràn trề. Nó là một sự trống rỗng nhè nhẹ nhưng dai dẳng, tựa như một làn sương mù mỏng che phủ lên mọi thành tựu bạn đang có. Bạn nhìn vào gương và tự hỏi: “Chẳng lẽ cuộc đời mình cứ thế này mãi sao? Mình đang làm tất cả những điều này để làm gì?”
Bạn thấy mình như một cỗ máy vận hành trơn tru nhưng thiếu đi sức sống. Bạn cảm thấy lạc lối ngay trên chính con đường mà mình đã dày công xây dựng. Và rồi, ngay sau cảm giác đó là một nỗi tội lỗi âm thầm: “Tại sao mình lại không thấy hạnh phúc trọn vẹn? Có phải do mình không biết trân trọng những gì đang có?”.
Nếu bạn để ý quan sát, cảm giác này có thể là một tín hiệu rất quan trọng mà tâm hồn đang cố gắng gửi tới bạn. Hôm nay, hãy cùng Flowable giải mã những cơ chế tâm lý ẩn sau trạng thái mâu thuẫn ấy, để hiểu rõ hơn điều gì thực sự đang diễn ra bên trong mình.
Khoảng trống hiện sinh giữa sự đủ đầy
Trong tâm lý học hiện sinh, nhà thần kinh học Viktor Frankl từng nhắc đến một khái niệm gọi là khoảng trống hiện sinh (existential vacuum). Đây là trạng thái khi một người không còn phải chật vật để sinh tồn, nhưng lại không tìm thấy ý nghĩa để tiếp tục dấn thân. Nó giống như việc bạn đã leo lên đến đỉnh ngọn núi mình hằng mơ ước, để rồi nhận ra phía trước chỉ là mây mù và bạn không biết mình nên đi đâu tiếp theo.
Khi chúng ta còn đang vật lộn để có một công việc, để đủ tiền trả tiền thuê nhà, tâm trí thường có một mục tiêu rất rõ ràng: sinh tồn. Trong giai đoạn đó, sự trống rỗng gần như không có cơ hội xuất hiện, đơn giản vì bạn quá bận để sống sót. Bản năng của con người sẽ dồn toàn bộ nguồn lực vào việc lấp đầy những thiếu hụt vật chất.
Nhưng khi bạn đã đạt được một mức độ ổn định nhất định, khi cái bụng đã no và mái nhà đã vững, tức là các nhu cầu cơ bản trong tháp Maslow phần nào đã được đáp ứng, thì nhu cầu về ý nghĩa sống sẽ bắt đầu gõ cửa.
Chúng mình thường lầm tưởng rằng “ổn định” là đích đến cuối cùng của hạnh phúc. Nhưng thực tế, não bộ con người không được thiết kế để ở yên trong trạng thái tĩnh quá lâu. Nếu sự ổn định không đi kèm với ý nghĩa, nó rất dễ chuyển hóa thành sự trì trệ, bí bách.
Cảm giác lạc lối mà bạn đang trải qua rất có thể là sự thức tỉnh của nhu cầu tự hiện thực hóa (self-actualization), nhu cầu cao nhất trong tháp Maslow. Nó báo hiệu rằng phiên bản hiện tại của bạn đã lớn hơn chiếc áo mà cuộc sống cũ đang mặc cho bạn. Tâm hồn bạn đang đòi hỏi một không gian rộng hơn để phát triển, và một mục tiêu sâu sắc hơn để cống hiến.
Bẫy chuột của sự thích nghi khoái lạc
Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao những thứ từng là ước mơ của mình, như một mức lương cụ thể, một chức danh, hay một căn hộ tiện nghi, lại chỉ mang đến niềm vui trong chốc lát? Ngay khi chạm tay vào mục tiêu, chúng ta thường hân hoan trong vài ngày, rồi sau đó mọi thứ lại trở nên bình thường, và cảm giác thiếu vắng lại quay về.
Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là vòng xoáy thích nghi khoái lạc (hedonic treadmill). Đây là xu hướng con người nhanh chóng quay trở lại mức hạnh phúc nền ban đầu sau những sự kiện tích cực hoặc tiêu cực. Hệ thống tưởng thưởng (reward system) trong não bộ tiết ra dopamine khi bạn theo đuổi mục tiêu, nhưng cảm giác đó không kéo dài mãi. Nó sớm tan biến để thôi thúc bạn tiếp tục tìm kiếm một phần thưởng mới.
Vấn đề là, xã hội hiện đại thường dẫn chúng ta đến những mục tiêu mang tính hình thức, hoặc được đo bằng tiêu chuẩn số đông, thay vì những giá trị nội tại (intrinsic values). Chúng ta mải miết chạy trên chiếc máy chạy bộ ấy với niềm tin rằng nấc thang tiếp theo sẽ là nấc thang của hạnh phúc vĩnh cửu.
Nhưng bạn hoàn toàn có thể sở hữu một “cuộc sống ổn” trong mắt người khác mà vẫn cảm thấy xa lạ với chính mình. Bởi nếu những thành tố làm nên cuộc sống ấy không thực sự kết nối với giá trị cốt lõi của bạn, thì sâu bên trong, bạn vẫn sẽ thấy mình như một người khách lạ trong chính đời mình.
Sự trống rỗng ở đây có thể được hiểu như phản ứng của hệ thống tự vệ tinh thần. Nó đang cố ngăn bạn tiếp tục tiêu hao năng lượng vào những thứ không thật sự nuôi dưỡng tâm hồn.
Như Carl Jung từng nói: “Đặc quyền của một đời người là trở thành người mà họ thực sự là.” Khi bạn sống lệch khỏi bản sắc thật của mình để đổi lấy cảm giác an toàn, sự lạc lối chính là cái giá mà nội tâm buộc bạn phải trả để nhắc bạn quay về.
Cảm giác này là một trạm dừng, không phải một sự tụt dốc
Thay vì nhìn nhận sự mất phương hướng như một điều gì đó tiêu cực cần phải loại bỏ ngay lập tức bằng cách vùi đầu vào công việc hay những cuộc vui tạm bợ, chúng mình mời bạn thử nhìn nó qua một lăng kính khác.
Lạc lối thực chất có thể là một trạng thái chuyển giao (liminal space).
Đây là thuật ngữ dùng để chỉ những ngưỡng cửa, những không gian trung gian giữa cái cũ và cái mới. Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trong một hành lang dài: bạn đã bước ra khỏi căn phòng cũ, tức phiên bản cũ của mình, nhưng vẫn chưa tìm thấy chìa khóa để mở cánh cửa tiếp theo.
Đó là khoảng nghỉ giữa hai chương của cuộc đời. Bạn đã đi hết chương cũ, đã hoàn thành những nhiệm vụ của “giai đoạn ổn định”, và giờ đây đang đứng trước thềm của “giai đoạn ý nghĩa”.
Bạn cảm thấy mất phương hướng vì mình đang ở trên một vùng đất chưa có bản đồ. Nhưng cũng chính trong sự “không biết” ấy, những khả năng mới mới có cơ hội nảy mầm.
Sự trống rỗng không phải là hư vô. Nó là một khoảng không đang chờ được lấp đầy bởi những giá trị sâu sắc hơn. Hãy hình dung nó như một khoảng trống trong căn phòng nội tâm của bạn. Nếu căn phòng ấy đã chất đầy những thói quen cũ, những kỳ vọng của người khác, hay những mục tiêu vay mượn, thì sẽ không còn chỗ cho những giá trị thật sự thuộc về mình bước vào.
Vì vậy, cảm giác lạc lối đôi khi chính là một quá trình “dọn dẹp” tự nhiên của tâm trí. Nó buộc bạn phải dừng lại, tự vấn, và bắt đầu tìm kiếm một chiếc la bàn mới. Và chiếc la bàn ấy rất có thể chính là mục đích sống.
Từ “ổn” sang “ý nghĩa
Để thoát khỏi vòng xoáy của sự trống rỗng, điều chúng ta cần không phải là thêm sự ổn định vật chất, mà là thêm sự kết nối sâu sắc. Kết nối với chính mình, với những điều khiến tim bạn đập nhanh hơn, và với những gì bạn thực sự có thể đóng góp cho thế giới xung quanh.
Sự khác biệt giữa một người “ổn” và một người “có mục đích” nằm ở tư duy sống. Người “ổn” làm những việc họ nên làm theo kịch bản xã hội, còn người “có mục đích” làm những việc họ cần làm để cảm thấy mình đang thực sự tồn tại. Mục đích sống không nhất thiết phải là điều gì đó vĩ đại như cứu cả thế giới. Đôi khi, nó chỉ đơn giản là việc bạn sống đúng với những giá trị mà mình trân trọng nhất mỗi ngày.
Sự trống rỗng hôm nay có thể chính là điều cần thiết để bạn tìm ra một phiên bản chân thật hơn vào ngày mai. Đừng vội lấp đầy khoảng trống ấy bằng sự bận rộn độc hại. Sự bận rộn đôi khi chỉ là một liều thuốc giảm đau, giúp chúng ta trì hoãn việc đối diện với tiếng nói bên trong.
Hãy cho phép mình được “lạc” một chút, để lặng im lắng nghe xem tâm hồn mình thực sự đang khao khát điều gì.
Như Viktor Frankl từng đúc kết từ chính hành trình vượt qua đau khổ của mình:
“Hạnh phúc không thể được theo đuổi; nó phải nảy sinh như một tác dụng phụ của việc dành tâm huyết cho một mục tiêu lớn lao hơn bản thân mình.”
Lời kết
Nếu bạn đang đứng giữa một cuộc sống “trông có vẻ rất ổn” nhưng lòng lại đầy những dấu hỏi chấm, hãy biết rằng bạn không đơn độc.
Đó là dấu hiệu của một tâm hồn đang đòi hỏi được sống sâu sắc hơn, thay vì chỉ sống an toàn. Sự lạc lối này không phải là dấu chấm hết, nó là một dấu phẩy, một khoảng nghỉ cần thiết để bạn chuẩn bị cho hành trình vĩ đại nhất của đời người: Tìm ra mục đích sống của chính mình.
Thực ra câu trả lời không ở đâu xa mà ở ngay trong chính những khao khát và giá trị sâu thẳm nhất mà bạn bấy lâu nay đã lãng quên, chỉ cần bạn biết cách lắng nghe và đặt ra những câu hỏi đúng cho bản thân mình.
Và nếu bạn tò mò muốn biết các kỹ thuật shadow work (làm việc với bóng tối) cụ thể để chuyển hóa những năng lượng tiêu cực này thành sức mạnh chữa lành, hãy đọc bài viết tiếp theo tại đây nhé.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng trống hiện sinh là gì?
Khoảng trống hiện sinh là trạng thái một người không còn phải chật vật để sinh tồn nhưng lại không tìm thấy ý nghĩa để tiếp tục dấn thân. Cảm giác này có thể xuất hiện khi các nhu cầu cơ bản đã được đáp ứng, trong khi mục tiêu sống hiện tại không còn tạo ra sự kết nối sâu sắc.
Vì sao đạt được mục tiêu rồi vẫn thấy trống rỗng?
Con người thường nhanh chóng thích nghi với những thay đổi tích cực và quay lại mức hạnh phúc nền ban đầu. Vì vậy, một mức lương, chức danh hoặc căn hộ từng là ước mơ có thể chỉ đem lại niềm vui ngắn ngủi. Nếu mục tiêu không gắn với giá trị cốt lõi, cảm giác thiếu vắng dễ quay trở lại.
Cảm giác lạc lối có phải là dấu hiệu thất bại không?
Cảm giác lạc lối không nhất thiết là dấu hiệu thất bại. Bài viết xem đây có thể là một trạng thái chuyển giao giữa phiên bản cũ và giai đoạn mới của cuộc đời. Nó tạo khoảng dừng để bạn tự vấn, nhận ra những mục tiêu vay mượn và tìm kiếm một mục đích sống phù hợp hơn.
Làm sao chuyển từ cuộc sống ổn định sang có ý nghĩa?
Bạn có thể bắt đầu bằng việc kết nối sâu sắc hơn với chính mình, nhận diện những điều khiến mình thật sự rung động và xác định các giá trị muốn sống theo mỗi ngày. Mục đích sống không nhất thiết phải vĩ đại; đôi khi đó là sống đúng với điều mình trân trọng và đóng góp theo cách phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- Frankl, V. E. (1946). Man’s Search for Meaning. Beacon Press.
- Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic Relativism and Planning the Good Society. Academic Press.
- Maslow, A. H. (1943). A Theory of Human Motivation. Psychological Review.
- Jung, C. G. (1933). Modern Man in Search of a Soul. Harcourt Brace.