Thuyết tự quyết và 9 câu hỏi giúp bạn soi chiếu mục đích sống
(Giải mã sự trống rỗng qua lăng kính khoa học của Deci & Ryan)
Chủ đề:
Trong bài viết trước, chúng mình đã cùng nhau gọi tên sự trống rỗng hiện sinh (existential vacuum). Đó là cảm giác dù công việc hay tiền bạc vẫn đang ổn thỏa, bạn vẫn thấy cuộc sống thiếu đi một điểm tựa tinh thần nào đó.
Nhưng trước khi đi tìm giải pháp, Flowable muốn khẳng định lại với bạn: Cảm giác trống rỗng này không phải là một sự thất bại. Thực chất, đó là một lời mời gọi từ tâm hồn để bạn bắt đầu kiến tạo một hành trình mới sâu sắc hơn.
Và trước khi chúng ta bắt đầu hành trình này, Flowable muốn nhắn nhủ rằng: Ý nghĩa cuộc đời không phải là thứ bạn tìm thấy như một kho báu ẩn giấu bên ngoài. Nó không phải là một tờ vé số trúng thưởng mà bạn chỉ cần may mắn hay xem đủ nhiều video trên mạng là sẽ thấy. Ý nghĩa thực chất là một thứ được chế tác từ bên trong thông qua một chuỗi các hành động tự phản tư và lựa chọn có chủ đích.
Dù đòi hỏi sự kiên nhẫn, đây chắc chắn sẽ là một hành trình đầy cảm hứng, nơi bạn dần tìm thấy những mảnh ghép quan trọng nhất để định hình nên cuộc đời mình.
Thuyết tự quyết: Ba nguồn dinh dưỡng cốt lõi của ý nghĩa
Thay vì vội vã đi tìm một đam mê xa vời để lấp đầy khoảng trống, chúng mình hãy cùng nhìn vào Thuyết tự quyết (Self-Determination Theory). Đây là một trong những lý thuyết vững chãi nhất về động lực và sức khỏe tinh thần của con người trong hơn ba mươi năm qua.
Nghiên cứu chỉ ra rằng, những người cảm thấy đời mình có ý nghĩa và phương hướng thường sở hữu ba nguồn dinh dưỡng tâm hồn cốt lõi. Sự trống rỗng mà bạn đang cảm thấy thực chất là tiếng kêu cứu của một tâm hồn đang bị đói khát những giá trị sống đích thực. Ba nguồn dinh dưỡng đó bao gồm:
-
Sự tự chủ (Autonomy): Cảm giác bạn chính là người đưa ra các lựa chọn cho đời mình.
-
Năng lực (Competence): Cảm giác bạn có khả năng vượt qua thử thách và trưởng thành hơn.
-
Sự kết nối (Relatedness): Cảm giác bạn được là chính mình và được người khác nhìn nhận thật sự.
Trong bài viết này, Flowable muốn mời bạn dừng lại và dùng chín câu hỏi dưới đây để tự soi chiếu. Điều này giúp bạn thực sự hiểu tại sao mình lại thấy trống rỗng đến thế và có thể tự tìm ra khía cạnh nào đang cần được chăm sóc đặc biệt.
Sự tự chủ: Bạn đang cầm lái hay đang được chọn?
Hiểu lầm lớn nhất về sự tự chủ là nghĩ rằng chỉ cần mình đang làm việc, đang đi lại, đang mua sắm nghĩa là mình đang tự chủ. Thực tế, rất nhiều người trong chúng ta đang sống trong một trạng thái mà các lựa chọn đang được đưa ra “cho” chúng ta, thay vì “bởi” chúng ta.
Khi bạn đứng trước một quyết định, nếu câu hỏi đầu tiên xuất hiện trong đầu bạn là: “Lựa chọn nào là đúng đắn?” hay “Mọi người sẽ đánh giá lựa chọn này thế nào?”, thì thực tế bạn đang nhường quyền cầm lái cho bên ngoài.
Những tiêu chuẩn của xã hội về tiền bạc, địa vị hay sự ổn định chính là người đang đưa ra quyết định thay cho bạn. Sự vô định nảy sinh khi bạn mải miết đi tìm câu trả lời đúng từ thế giới bên ngoài thay vì tự mình đưa ra những quyết định dựa trên giá trị nội tại.
Hãy thử phản tư qua ba câu hỏi sau:
Nếu ngày mai mọi áp lực và kỳ vọng từ xã hội biến mất, liệu bạn có còn tiếp tục làm những việc mình đang làm hiện tại không?
Nếu không có bất kỳ áp lực nào, bạn thực sự muốn được làm gì?
Bạn đang thực sự đưa ra quyết định cho mình, hay bạn đang chọn dựa trên những gì thế giới cung cấp và hứa hẹn sẽ ban thưởng cho bạn?
Bạn cũng có thể bắt đầu thực hành quyền tự chủ từ những việc nhỏ nhất như làm một việc đơn giản vì mình thích chứ không phải vì nó có ích hay đúng đắn theo tiêu chuẩn của bất kỳ ai. Hãy thử dành thời gian suy nghĩ về những sở thích từ tuổi thơ, những điều từng khiến bạn say mê quên ngày tháng trước khi thế giới kịp dạy bạn phải trở thành người thế nào.
Khi bắt đầu ưu tiên những lựa chọn tự thân này, ý thức về phương hướng của bạn sẽ dần được phục hồi và bạn không còn là một hành khách thụ động quan sát cuộc đời mình trôi qua nữa.
Năng lực: Cơn đau của sự đứng yên
Nhiều người trong chúng mình đang sống một cuộc đời tối ưu hóa nỗ lực. Vì cảm thấy kiệt sức và mất phương hướng, chúng mình chọn cách làm việc ít nhất có thể để không bị đuổi, nỗ lực vừa đủ để cuộc sống bình ổn. Chúng mình dành hàng giờ để xem những video về phát triển bản thân nhưng lại ngại ngần khi phải đối mặt với một thử thách thực tế.
Nhưng sự an toàn quá mức chính là nguồn cơn cho sự trống rỗng. Ý nghĩa không nảy sinh khi bạn chỉ làm những việc nằm gọn trong lòng bàn tay. Bạn sẽ tìm thấy nhiều ý nghĩa trong cuộc sống hơn khi cảm thấy bản thân đang có sự phát triển.
Hãy thử phản tư qua ba câu hỏi sau:
Lần cuối cùng bạn thực hiện một công việc và cảm thấy thỏa mãn thực sự với kết quả đạt được là khi nào?
Bạn có đang thực hiện hành động cụ thể nào để nâng cấp bản thân và mở rộng giới hạn của mình không?
Nếu không có bất kỳ áp lực nào, bạn thực sự muốn học thêm kỹ năng gì cho chính mình?
Sự trống rỗng thường ghé thăm khi bạn ngừng phát triển. Khi bạn không bao giờ đẩy mình vượt qua những gì mình nghĩ là có thể, sự tin tưởng vào chính mình sẽ không bao giờ được cải thiện. Thậm chí nếu bạn thất bại khi đang cố gắng vượt ngưỡng, bạn vẫn sẽ cảm thấy đời mình có ý nghĩa hơn là việc đứng yên bên lề cuộc đời.
Sự kết nối: Được chấp nhận khi là chính mình
Chúng ta là những sinh vật có tính cộng đồng. Tuy nhiên, trong một thế giới nơi con người dễ dàng bị thay thế bởi thuật toán, bởi trí tuệ nhân tạo, hay bị cắt đứt liên lạc một cách lạnh lùng, nhu cầu được nhìn nhận thật sự trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.
Sự kết nối chân thật đòi hỏi bạn phải thể hiện con người thật của mình và có một ai đó công nhận, phản hồi lại sự thật đó. Nếu bạn chỉ trưng ra một phiên bản mà bạn nghĩ người khác sẽ thích, thì dù có nhận được bao nhiêu lượt ủng hộ, tâm hồn bạn vẫn sẽ thấy cô độc. Bởi vì người ta đang yêu thích một chiếc mặt nạ chứ không phải bạn.
Hãy thử phản tư qua ba câu hỏi sau:
Bạn có cảm thấy thỏa mãn với những mối quan hệ hiện tại không?
Bạn có những người mà bạn có thể thoải mái thể hiện con người thật khi ở bên cạnh họ không?
Bạn tự đánh giá khả năng lắng nghe và hiện diện vì người khác của mình như thế nào?
Sự trống rỗng sẽ giảm đi khi bạn thấy sự tồn tại của mình có sức ảnh hưởng trong cuộc đời của một người khác. Sự kết nối chính là chiếc gương để bạn thấy được ý nghĩa của mình qua ánh mắt của những người đồng hành. Đó là thứ mà bạn không thể tự làm một mình khi ngồi ở nhà, nó đòi hỏi sự can đảm để mở lòng và kết nối.
Lời kết
Hành trình lấp đầy sự trống rỗng không phải là một cuộc săn tìm bên ngoài, mà là một quá trình tự xây dựng từ bên trong. Phản tư không phải để tìm ra một công thức sửa chữa ngay lập tức, mà để bạn nhận diện được những phần nào trong tâm hồn mình đang bị bỏ đói bấy lâu nay.
Ý nghĩa cuộc đời thực chất là một cuốn tự truyện mà chính bạn là người nắm quyền biên tập. Cách bạn chọn thực hiện quyền tự chủ, cách bạn dám kéo giãn giới hạn năng lực và cách bạn mở lòng để được nhìn nhận thật sự, đó chính là những chất liệu đầu tiên để tạo nên phương hướng.
Đừng vội vã. Hãy dành thời gian để ở lại với những câu hỏi này. Bởi vì như nhà tâm lý học Viktor Frankl đã từng nhắc nhở chúng mình: Con người không nên hỏi ý nghĩa cuộc đời mình là gì, mà phải nhận ra rằng chính mình mới là người đang bị cuộc đời thẩm vấn. Và câu trả lời nằm ở chính sự dũng cảm khi bạn dám hành động để chế tác nên ý nghĩa cho riêng mình.
“Ý nghĩa cuộc đời không phải là thứ nằm ở một mục tiêu lớn nào đó ngoài kia đang chờ bạn đến lấy. Nó là thứ được xây dựng, từng ngày, bằng cách chú ý đến những gì đang hiện diện. Nếu bạn đã sẵn sàng bước qua ‘hành lang’ của sự lạc lối để tìm lại bản đồ nội tâm, hãy cùng Flowable bắt đầu hành trình tại [Know Thyself: Viết để thấu hiểu bản thân]. Thay vì trốn chạy cảm giác vô định, chúng ta sẽ học cách dùng ngôn từ như một chiếc gương soi để gọi tên những khao khát sâu thẳm bên trong.”
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết tự quyết gồm những nhu cầu tâm lý nào?
Thuyết tự quyết gồm ba nhu cầu tâm lý cốt lõi: sự tự chủ, năng lực và sự kết nối. Tự chủ là cảm giác mình đưa ra lựa chọn cho đời mình. Năng lực là cảm giác có thể vượt qua thử thách và trưởng thành. Sự kết nối là cảm giác được là chính mình và được người khác nhìn nhận thật sự.
Vì sao sự tự chủ ảnh hưởng đến cảm giác có ý nghĩa?
Sự tự chủ giúp bạn cảm thấy mình đang thực sự cầm lái cuộc đời. Khi quyết định chủ yếu dựa trên kỳ vọng xã hội, tiêu chuẩn về tiền bạc, địa vị hoặc sự ổn định, bạn dễ mất phương hướng vì đang tìm câu trả lời đúng từ bên ngoài thay vì lựa chọn dựa trên giá trị nội tại.
Vì sao đứng yên có thể làm tăng cảm giác trống rỗng?
Khi chỉ làm những việc quen thuộc và nằm trong khả năng hiện tại, bạn có thể thiếu cảm giác phát triển. Sự trống rỗng thường xuất hiện khi bạn ngừng mở rộng giới hạn và không còn tạo cơ hội để thử thách bản thân. Ngay cả một nỗ lực chưa thành công vẫn có thể đem lại cảm giác đời mình đang có phương hướng hơn.
Làm sao nhận biết một mối quan hệ có sự kết nối chân thật?
Một mối quan hệ có sự kết nối chân thật khi bạn có thể thể hiện con người thật và được người kia công nhận, phản hồi. Nếu chỉ trưng ra phiên bản khiến người khác hài lòng, bạn có thể nhận được sự ủng hộ nhưng vẫn cô độc, vì người khác đang yêu thích một chiếc mặt nạ thay vì con người thật của bạn.
Tài liệu tham khảo
- Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits. Psychological Inquiry.
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs. Guilford Press.
- Frankl, V. E. (1946). Man’s Search for Meaning. Beacon Press.
- Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review.
- Smith, E. E. (2017). The Power of Meaning: Crafting a Life That Matters. Crown.