Vì sao hiểu ra vấn đề vẫn chưa đủ để thay đổi?
Có một điều rất thú vị về sự thay đổi của con người.
Chủ đề:
Chúng ta thường nghĩ rằng khoảnh khắc quan trọng nhất là lúc mình "hiểu ra". Hiểu vì sao mình luôn trì hoãn. Hiểu vì sao mình sợ bị từ chối. Hiểu vì sao mình cứ lặp đi lặp lại một kiểu mối quan hệ. Những khoảnh khắc ấy thường mang lại cảm giác rất mạnh. Chúng khiến mọi mảnh ghép bỗng trở nên hợp lý và ta có cảm giác như cuối cùng mình đã tìm được câu trả lời.
Nhưng rồi cuộc sống vẫn tiếp diễn. Ta vẫn bước vào những tình huống quen thuộc, vẫn bị cuốn theo những phản ứng cũ và đôi khi còn thất vọng vì nghĩ rằng:
"Mình hiểu rồi mà, sao vẫn không làm khác đi được?"
Nếu hiểu bản thân là một điều kiện quan trọng để thay đổi, vì sao rất nhiều người càng hiểu nhiều lại càng cảm thấy mình vẫn mắc kẹt?
Có lẽ, vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang kỳ vọng sự hiểu biết sẽ trực tiếp tạo ra sự thay đổi. Trong khi trên thực tế, điều mà sự hiểu biết mang lại không phải là một con người mới. Nó chỉ thay đổi chất lượng của trải nghiệm mà chúng ta có trước cùng một tình huống. Và chính sự thay đổi rất nhỏ ấy mới là điểm khởi đầu của mọi chuyển hóa.
Hiểu không trực tiếp tạo ra sự thay đổi, mà tạo ra nhận thức
Phần lớn những phản ứng của chúng ta không được quyết định trong khoảnh khắc hiện tại, mà được hình thành từ những khuôn mẫu não bộ đã học qua nhiều năm. Chúng ta nổi nóng trước một lời góp ý, im lặng khi cần lên tiếng hay trì hoãn một công việc quan trọng không hẳn vì đã chủ động lựa chọn như vậy, mà vì đó là cách quen thuộc nhất để đối diện với những cảm xúc như sợ hãi, xấu hổ hay bất an. Khi một phản ứng được lặp lại đủ nhiều lần, nó dần trở thành điều tự động đến mức chúng ta gần như không còn nhận ra mình đang phản ứng.
Đó là lý do khoảnh khắc "hiểu ra" lại có ý nghĩa đến vậy. Điều thay đổi đầu tiên không phải là hành vi, mà là cách chúng ta nhìn thấy chính mình. Ta không chỉ nhận ra mình đang tức giận, mà còn nhận ra mình đang phòng vệ. Không chỉ thấy mình trì hoãn, mà còn hiểu mình đang né tránh cảm giác thất bại. Nhiều mô hình tâm lý học xem “tự nhận thức” là nền tảng của khả năng tự điều chỉnh. Bởi chỉ khi nhìn thấy điều gì đang dẫn dắt hành vi của mình, chúng ta mới có cơ hội lựa chọn một cách phản ứng khác (Baumeister & Vohs, 2007).
Hiểu ra không khiến chúng ta thay đổi ngay lập tức, nhưng lại là điều kiện để sự thay đổi có thể bắt đầu.
Nhận thức tạo ra khoảng dừng giữa kích thích và phản ứng
Sau khi hiểu bản thân, những phản ứng cũ thường không biến mất. Ta vẫn thấy lo lắng khi phải nói trước đám đông, vẫn muốn rút lui khi đối diện với xung đột hay vẫn có xu hướng tìm đến những lựa chọn quen thuộc mỗi khi căng thẳng. Điều khác biệt là lần này, chúng ta bắt đầu nhìn thấy những phản ứng ấy ngay khi chúng đang diễn ra. Giữa điều vừa xảy ra và cách mình chuẩn bị đáp lại, xuất hiện một khoảng dừng rất ngắn mà trước đây gần như không tồn tại.
Nhà tâm thần học Viktor Frankl từng viết rằng giữa kích thích và phản ứng luôn tồn tại một khoảng không gian, và chính trong khoảng không gian ấy con người có quyền tự do lựa chọn cách mình đáp lại cuộc sống. Dù đây là một góc nhìn mang tính triết lý, nhiều mô hình tâm lý học hiện đại cũng cho thấy khả năng tự điều chỉnh không bắt đầu khi cảm xúc biến mất, mà khi chúng ta đủ nhận thức để không còn hoàn toàn đồng nhất mình với cảm xúc ấy.
Hiểu bản thân không khiến những khuôn mẫu cũ biến mất, nhưng nó khiến chúng không còn vô hình như trước. Và đôi khi, chỉ cần nhìn thấy chúng, chúng ta đã có thêm một khả năng mà trước đây mình chưa từng có: khả năng lựa chọn.
Nhưng nếu hiểu chỉ mở ra khả năng lựa chọn, điều gì mới thật sự tạo nên sự thay đổi?
Sự thay đổi được tạo nên bởi những lựa chọn được lặp lại
Câu trả lời nằm ở cách não bộ học hỏi. Trong thần kinh học, khả năng thay đổi của não bộ được gọi là neuroplasticity. Những kết nối thần kinh không cố định, mà liên tục được củng cố hoặc suy yếu dựa trên những trải nghiệm được lặp lại. Điều đó có nghĩa là não bộ không thay đổi mạnh nhất từ một lần nhận ra, mà từ những gì chúng ta thực sự thực hành nhiều lần trong cuộc sống.
Mỗi lần bạn dừng lại trước khi đáp lại một tình huống quen thuộc, mỗi lần bạn chọn đặt ra một ranh giới thay vì im lặng hay quay trở lại với một thói quen sau khi bỏ lỡ, bạn đều đang giúp não bộ xây dựng một con đường mới. Ban đầu, những lựa chọn ấy luôn đòi hỏi nhiều ý thức vì chúng chưa phải điều quen thuộc. Nhưng khi được lặp lại đủ nhiều lần, chúng sẽ dần trở thành phản ứng mặc định của não bộ.
Đó là cách những trải nghiệm nhỏ, tưởng chừng không đáng kể, âm thầm tái định hình cách chúng ta suy nghĩ và hành động.
Điều thay đổi sau cùng không chỉ là hành vi, mà là cách chúng ta nhìn về chính mình
Nhưng điều thú vị là sự thay đổi không dừng lại ở hành vi.
Điều sâu sắc nhất của sự thay đổi nằm ở việc chúng ta bắt đầu nhìn bản thân theo một cách khác.
Phần lớn chúng ta đều sống với một câu chuyện âm thầm về chính mình. Có người luôn tin rằng mình không đủ giỏi nên thường né tránh thử thách. Có người tin rằng mình phải làm hài lòng tất cả mọi người mới xứng đáng được yêu thương. Cũng có người mặc định rằng mình là một người thiếu kỷ luật, nên mỗi lần thất bại lại càng xem đó là bằng chứng củng cố cho niềm tin ấy. Chính cách chúng ta diễn giải bản thân thường quyết định cách chúng ta diễn giải những gì xảy ra trong cuộc sống.
Khi những lựa chọn mới được lặp lại đủ nhiều lần, câu chuyện ấy bắt đầu thay đổi. Một lần lên tiếng không còn chỉ là một hành động, mà là bằng chứng rằng mình có thể bảo vệ quan điểm của bản thân. Một lần quay trở lại sau khi bỏ lỡ không còn chỉ là việc hoàn thành một thói quen, mà là bằng chứng rằng mình có khả năng kiên trì hơn mình từng nghĩ. Từng trải nghiệm nhỏ dần bổ sung những dữ kiện mới, cho đến khi cách chúng ta định nghĩa về chính mình không còn giống như trước.
Và khi cách nhìn về bản thân thay đổi, cách chúng ta nhìn thế giới cũng thay đổi theo.
Thất bại không còn là lời khẳng định rằng mình kém cỏi, mà trở thành phản hồi để điều chỉnh. Một lời từ chối không còn là bằng chứng rằng mình không đủ giá trị, mà chỉ là một trải nghiệm trong rất nhiều trải nghiệm của cuộc sống. Quá khứ vẫn là quá khứ, nhưng ý nghĩa của nó không còn cố định.
Chính từ sự thay đổi trong cách diễn giải ấy, những lựa chọn ở hiện tại cũng bắt đầu trở nên khác đi.
Lời kết
Có những điều chỉ cần hiểu một lần là đủ để biết. Nhưng có những điều phải sống qua rất nhiều lần mới thật sự trở thành một phần của con người mình.
Có lẽ, hiểu bản thân cũng thuộc về kiểu thứ hai. Nó không rút ngắn hành trình thay đổi, nhưng khiến mỗi bước đi trên hành trình ấy trở nên có ý thức hơn. Và rồi, chính những lựa chọn nhỏ được lặp lại trong cuộc sống hằng ngày mới là điều âm thầm định hình con người mà chúng ta trở thành.
Đến một ngày nhìn lại, điều khiến ta ngạc nhiên không phải là mình đã thay đổi vào lúc nào, mà là những điều từng rất khó khăn giờ đã trở thành cách mình tự nhiên sống giữa cuộc đời.
Có lẽ vì thế, hiểu bản thân không chỉ là biết thêm một điều gì đó về mình, mà còn là học cách quan sát, phản tư và sống cùng những điều mình đã nhận ra. Nếu bạn cũng muốn dành cho hành trình ấy một khoảng không gian đủ chậm để nhìn lại và thực hành, Know Thyself – 12 tuần viết để thấu hiểu bản thân có thể là một nơi để bắt đầu.
Không phải để tìm ra ngay một phiên bản hoàn hảo của bản thân, mà để từng bước nhận diện những khuôn mẫu đang lặp lại, làm rõ điều mình thật sự mong muốn và thử sống nhất quán hơn với con người mình muốn trở thành.
Bởi có lẽ, sự thay đổi không bắt đầu từ ngày bạn biết thêm một điều mới về bản thân, mà từ ngày bạn bắt đầu sống khác đi với điều mình đã hiểu.
→ Tìm hiểu thêm về Know Thyself nhé.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hiểu bản thân vẫn chưa thể thay đổi ngay?
Hiểu bản thân chỉ giúp chúng ta nhận ra khuôn mẫu đang dẫn dắt hành vi và tạo cơ hội lựa chọn khác. Những phản ứng cũ vẫn có thể xuất hiện vì chúng đã được não bộ học qua nhiều năm. Thay đổi cần được xây dựng từ những lựa chọn mới được thực hành và lặp lại đủ nhiều lần.
Khoảng dừng giữa kích thích và phản ứng có ý nghĩa gì?
Khoảng dừng giúp chúng ta nhận ra phản ứng đang diễn ra trước khi hoàn toàn bị cuốn theo nó. Trong khoảng thời gian ấy, cảm xúc chưa cần biến mất, nhưng con người có thêm khả năng lựa chọn cách đáp lại thay vì tiếp tục phản ứng theo khuôn mẫu quen thuộc.
Não bộ thay đổi như thế nào qua những lựa chọn lặp lại?
Các kết nối thần kinh liên tục được củng cố hoặc suy yếu dựa trên những trải nghiệm được lặp lại. Mỗi lần dừng lại, đặt ra ranh giới hoặc quay lại với một thói quen sau khi bỏ lỡ, chúng ta đang giúp não bộ xây dựng một con đường mới. Lặp lại đủ nhiều khiến lựa chọn ấy dần trở nên tự nhiên hơn.
Vì sao thay đổi hành vi có thể làm thay đổi cách nhìn bản thân?
Mỗi hành vi mới được lặp lại tạo thêm bằng chứng về khả năng của chính mình. Một lần lên tiếng có thể cho thấy bạn biết bảo vệ quan điểm, còn một lần quay lại sau khi bỏ lỡ cho thấy bạn có khả năng kiên trì. Những dữ kiện mới dần làm thay đổi câu chuyện âm thầm về bản thân.
Tài liệu tham khảo
- Baumeister, R. F., & Vohs, K. D. (2007). Self-regulation, ego depletion, and motivation. Social and Personality Psychology Compass, 1(1), 115–128.
- Doidge, N. (2007). The brain that changes itself: Stories of personal triumph from the frontiers of brain science. Viking.
- Frankl, V. E. (2006). Man's search for meaning. Beacon Press. (Original work published 1946).