Cởi mở với trải nghiệm: Khi thế giới rộng ra, liệu chúng ta có còn biết mình muốn gì?
Chủ đề:
Có một nghịch lý khá lạ ở những người luôn muốn khám phá: càng bước ra ngoài thế giới quen thuộc, họ càng nhìn thấy nhiều cách để sống. Một công việc khác, một thành phố khác, một kiểu tình yêu khác, thậm chí một phiên bản khác của chính mình. Điều từng được xem là “đúng” bỗng trở thành một trong rất nhiều khả năng.
Điều đó vừa tự do, vừa có thể khiến người ta hoang mang. Bởi khi chỉ có một con đường, lựa chọn đôi khi rất dễ. Nhưng khi có quá nhiều cánh cửa để mở, câu hỏi lại trở thành:
“Trong tất cả những điều mình có thể làm, điều gì thực sự đáng để chọn?”
Có người thấy tò mò trước những điều chưa biết, những ý tưởng mới hay những con người khác mình. Cũng có người thấy bình yên hơn khi cuộc sống nằm trong những điều quen thuộc.
Không cách nào tốt hơn. Chúng chỉ cho thấy một khác biệt trong cách chúng ta tiếp nhận điều chưa quen thuộc - và trong mô hình Big Five, một phần khác biệt ấy được gọi là Cởi mở với trải nghiệm (Openness to Experience).
Cởi mở với trải nghiệm, nhìn sâu hơn, không chỉ đơn giản là việc chúng ta yêu thích những điều mới mẻ. Đó còn là khả năng tưởng tượng, sự tò mò về mặt trí tuệ và sự sẵn sàng tiếp nhận những ý tưởng, cảm xúc hay góc nhìn khác với những khuôn mẫu quen thuộc.
Vậy một người thực sự cởi mở với trải nghiệm sẽ như thế nào?
Cởi mở bắt đầu từ việc không vội kết luận
Khi gặp một quan điểm trái ngược, chúng ta có thể lập tức tìm lý do để chứng minh người kia sai, hoặc có thể dừng lại một chút và hỏi: “Tại sao họ lại nhìn như vậy?” Người cởi mở không nhất thiết dễ thay đổi quan điểm; họ chỉ ít cần phải bảo vệ quan điểm của mình bằng cách phủ nhận điều khác biệt. Nghiên cứu của Jach và Smillie (2019) cho thấy cởi mở, đặc biệt ở khía cạnh tò mò trí tuệ, có liên hệ với khả năng chịu đựng sự mơ hồ. Khi chưa biết điều gì sẽ xảy ra, thay vì lập tức lấp khoảng trống bằng một kết luận, chúng ta có thể ở lại với nó lâu hơn một chút để quan sát và tìm hiểu.
Điều này quan trọng bởi phần lớn những thay đổi thật sự trong đời đều bắt đầu từ một khoảng thời gian chúng ta chưa biết. Chưa biết mình có nên rời đi hay ở lại, chưa biết người kia thực sự nghĩ gì, chưa biết công việc mới có phù hợp không, chưa biết phiên bản nào của mình sẽ xuất hiện sau một biến cố. Nếu lúc nào cũng cần một câu trả lời chắc chắn mới cho phép bản thân bước tiếp, chúng ta rất dễ sống theo những gì quen thuộc chỉ vì nó ít khiến mình bất an hơn. Cởi mở không giúp chúng ta biết trước câu trả lời; nó giúp chúng ta đủ bình tĩnh để chưa cần có câu trả lời ngay.
Và cũng vì thế, cởi mở không đồng nghĩa với không có nguyên tắc. Chúng ta có thể nghe một quan điểm khác mà vẫn không đồng ý, thử một điều mới rồi nhận ra nó không dành cho mình, hoặc bước vào một mối quan hệ với rất nhiều tò mò nhưng sau cùng vẫn lựa chọn rời đi. Cởi mở là cho điều khác mình một cơ hội được nhìn thấy trước khi phán xét, chứ không phải trao cho nó quyền quyết định thay mình.
Cởi mở ảnh hưởng thế nào đến cách chúng ta yêu, lựa chọn, thay đổi và hiểu chính mình?
Cởi mở giúp chúng ta nhìn thấy nhiều khả năng hơn trong cuộc sống. Khi không quá bị giới hạn bởi những gì đã quen thuộc, chúng ta dễ thử một công việc mới, bước vào một môi trường khác, lắng nghe một quan điểm trái chiều hay cho phép bản thân thay đổi điều mà trước đây từng nghĩ là cố định. Mỗi trải nghiệm như vậy không chỉ mở rộng thế giới bên ngoài, mà còn cho chúng ta thêm dữ liệu để hiểu mình là ai và mình thực sự cần gì.
Đôi khi, điều quan trọng nhất một trải nghiệm mới mang lại không phải là một lựa chọn mới, mà là một cách nhìn khác về chính mình. Sống xa nhà có thể khiến chúng ta nhận ra mình cần sự kết nối đến mức nào. Một công việc nhiều áp lực có thể cho thấy điều mình tìm kiếm không phải là thành công bằng mọi giá. Một mối quan hệ có thể giúp chúng ta hiểu rằng thứ từng được gọi là “hấp dẫn” không nhất thiết là thứ khiến mình cảm thấy an toàn.
Trong tình yêu, điều này thường đến rất tự nhiên. Một người khác mình bước vào cuộc sống có thể mang theo một cách nghĩ, một cách sống, một cách nhìn về tình yêu mà chúng ta chưa từng biết đến. Bộ phim 'Before Sunrise' (1995) đẹp ở chính cảm giác ấy: Jesse và Céline gặp nhau tình cờ trên một chuyến tàu, rồi dành một đêm để đi bộ, trò chuyện và khám phá thế giới của nhau. Sau cuộc gặp ấy, điều thay đổi có thể không phải là việc họ sẽ ở bên nhau bao lâu, mà là thế giới của mỗi người đã rộng thêm một chút.
Nhưng đây cũng là lúc sự cởi mở bắt đầu có một nghịch lý khác. Một người khiến chúng ta tò mò chưa chắc là người phù hợp để cùng chúng ta sống một cuộc đời bình thường. Một trải nghiệm có thể rất đẹp mà không nhất thiết phải trở thành một lựa chọn lâu dài. Một con đường có thể khiến chúng ta rung động mà không phải con đường mình muốn đi đến cuối.
Và khi chúng ta bắt đầu nhìn thấy nhiều cách để sống, yêu và làm việc, một câu hỏi khác xuất hiện: “Liệu còn một lựa chọn nào tốt hơn không?”
Nghiên cứu của Iyengar và Lepper (2000) cho thấy trong một số hoàn cảnh, quá nhiều lựa chọn có thể khiến con người khó quyết định hơn và kém hài lòng hơn với lựa chọn của mình. Điều này cũng dễ hiểu: khi biết có rất nhiều khả năng khác ngoài kia, mỗi lựa chọn được đưa ra đồng thời cũng là một lời từ chối đối với những lựa chọn còn lại.
Cởi mở giúp chúng ta nhìn thấy nhiều khả năng hơn. Nhưng trưởng thành đòi hỏi chúng ta biết khi nào nên ngừng tìm kiếm để bắt đầu lựa chọn.
Cởi mở với thế giới, nhưng cũng cần đủ rõ ràng để chọn một đời sống
Sau khi đã trải nghiệm đủ nhiều, câu hỏi quan trọng không còn là “Còn điều gì khác ngoài kia?”, mà là “Điều gì thực sự quan trọng với mình?”
Biết mình muốn gì không nhất thiết có nghĩa là ngay từ đầu đã có câu trả lời. Nhiều khi, chúng ta chỉ biết sau khi đã thử, đã sai, đã bước vào những điều tưởng phù hợp rồi nhận ra mình không thuộc về chúng. Mỗi trải nghiệm cho chúng ta thêm dữ liệu để hiểu mình cần gì, coi trọng điều gì và đâu là những điều mình không muốn đánh đổi.
Nhưng hiểu mình rồi vẫn chưa đủ. Một cuộc đời không được xây dựng từ tất cả những gì chúng ta có thể làm, mà từ những gì chúng ta "chọn làm đủ lâu".
Một kỹ năng cần thời gian để thành thạo. Một mối quan hệ cần đi qua những ngày bình thường mới hình thành sự thân mật. Một công việc cũng cần những năm tháng không còn mới mẻ để chúng ta nhìn thấy phần sâu hơn phía sau nó. Có những điều chỉ trở nên có giá trị sau khi cảm giác hào hứng ban đầu đã qua.
Trong bộ phim 'Soul' (2020), Joe Gardner từng tin rằng chỉ cần đạt được giấc mơ chơi jazz, anh sẽ thực sự bắt đầu sống. Nhưng cuối cùng, những điều khiến anh nhận ra vẻ đẹp của đời sống lại rất nhỏ: một lát pizza, một cơn gió, một cuộc trò chuyện, một buổi chiều bình thường.
Có lẽ cởi mở không chỉ là sẵn sàng bước ra ngoài để khám phá, mà còn là khả năng: ở lại đủ lâu để khám phá điều mình đã chọn.
Chúng ta vẫn có thể thay đổi khi nhận ra mình đi sai hướng. Nhưng sau rất nhiều lần mở cửa để nhìn ra thế giới, vẫn cần biết đâu là điều mình muốn lựa chọn, vun đắp và sống cùng đủ lâu, đủ sâu để nó trở thành đời sống chân thật nhất của chính mình.
Lời kết
Có lẽ, cởi mở không phải là sống với thật nhiều khả năng, mà là đủ tò mò để nhìn thấy chúng, đủ tỉnh táo để hiểu mình, và đủ rõ ràng để chọn một con đường.
Thế giới càng rộng, chúng ta càng dễ nhận ra có rất nhiều cách để sống một cuộc đời. Nhưng trưởng thành có lẽ không nằm ở việc thử hết tất cả, mà ở khả năng biết điều gì thực sự có ý nghĩa với mình. Có những cánh cửa đáng để mở, có những con đường chỉ cần đi qua một đoạn để biết mình không thuộc về nơi đó, và cũng có những điều chỉ trở nên có giá trị khi chúng ta đủ kiên nhẫn ở lại.
Chúng ta không cần đóng lại mọi cánh cửa. Chỉ cần sau khi đã nhìn thấy thế giới rộng hơn, vẫn biết đâu là nơi mình muốn ở lại, và điều gì đủ quan trọng để mình lựa chọn, vun đắp và sống cùng nó đủ lâu.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Cởi mở với trải nghiệm là gì?
Cởi mở với trải nghiệm là khả năng tiếp nhận những ý tưởng, cảm xúc, góc nhìn và điều mới mẻ khác với khuôn mẫu quen thuộc. Đặc điểm này còn bao gồm trí tưởng tượng, sự tò mò về mặt trí tuệ và khả năng ở lại với sự mơ hồ lâu hơn trước khi đưa ra kết luận.
Cởi mở có khiến chúng ta khó đưa ra lựa chọn không?
Có thể. Cởi mở giúp chúng ta nhìn thấy nhiều khả năng hơn, nhưng quá nhiều lựa chọn đôi khi khiến việc quyết định trở nên khó khăn và làm chúng ta kém hài lòng hơn với lựa chọn của mình. Trưởng thành đòi hỏi biết khi nào nên ngừng tìm kiếm để bắt đầu lựa chọn.
Làm sao để cởi mở nhưng vẫn giữ nguyên tắc?
Bạn có thể lắng nghe một quan điểm khác mà vẫn không đồng ý, thử một điều mới rồi nhận ra nó không phù hợp, hoặc bước vào một mối quan hệ với sự tò mò nhưng sau cùng vẫn rời đi. Cởi mở là cho điều khác mình cơ hội được nhìn thấy trước khi phán xét, không trao quyền quyết định thay mình.
Tài liệu tham khảo
- McCrae, R. R., & Costa, P. T., Jr. (1997). Conceptions and correlates of openness to experience. In Handbook of Personality Psychology.
- Jach, H. K., & Smillie, L. D. (2019). To fear or fly to the unknown: Tolerance for ambiguity and Big Five personality traits. Journal of Research in Personality, 79, 67–78.
- Iyengar, S. S., & Lepper, M. R. (2000). When choice is demotivating: Can one desire too much of a good thing? Journal of Personality and Social Psychology, 79(6), 995–1006.