Yêu thương bản thân không “dễ chịu” như bạn nghĩ
Và 4 lý do vì sao “yêu bản thân” cần đến một sự dũng cảm phi thường
Chủ đề:
Khi nhắc đến cụm từ “yêu thương bản thân” (self-love), hình ảnh đầu tiên hiện lên trong đầu bạn là gì?
Có phải là một buổi tối cuối tuần nằm dài trên sofa, đắp mặt nạ dưỡng da, tay cầm ly rượu vang và xem bộ phim yêu thích (giống như những hình Pinterest)? Hay là việc tự thưởng cho mình một chiếc túi xách và một chuyến đi chơi sau vài tháng làm việc vất vả (giống như các influencer Instagram)?
Truyền thông và mạng xã hội đã rất thành công trong việc khiến chúng ta nghĩ rằng yêu bản thân đồng nghĩa với sự thỏa mãn, là nuông chiều cảm xúc và tìm kiếm sự dễ chịu (comfort).
Nhưng nếu Flowable nói với bạn rằng, yêu bản thân thực sự đôi khi là một trải nghiệm... không hề dễ chịu chút nào thì sao? Thậm chí, nó còn có thể đau đớn, đòi hỏi sự đấu tranh nội tâm và một lòng dũng cảm phi thường.
Bởi vì yêu một người hoàn hảo thì rất dễ. Nhưng để yêu một bản thể đầy rẫy những vết xước, những mâu thuẫn và những khoảng tối như chính chúng ta, đó là một thử thách khắc nghiệt nhất (nhưng cũng xứng đáng nhất) của sự trưởng thành.
Dưới đây là những sự thật “trần trụi” về yêu thương bản thân mà ít ai nói cho bạn biết (nhưng Flowable sẽ nói):
Yêu bản thân là dũng cảm ôm lấy phần “bóng tối” của chính mình
Chúng ta thường dễ dàng yêu những “mặt tiền” đẹp đẽ của bản thân: sự thông minh, lòng tốt, sự hào phóng hay khiếu hài hước. Nhưng còn những phần xù xì, xấu xí bị giấu nhẹm dưới tầng hầm tâm thức thì sao?
Sự ghen tị ngầm khi thấy bạn bè thành công? Sự lười biếng, trì hoãn? Hay những toan tính ích kỷ nhỏ nhen mà ta không dám kể với ai?
Chúng ta có thể đã nghe nhiều về khái niệm “bóng tối” (shadow) trong tâm lý học, nhưng việc thực sự đối diện với nó chưa bao giờ là một cuộc dạo chơi dễ chịu. Tại sao lại như vậy?
Bởi vì bản năng sinh tồn của cái tôi (ego) luôn là sự phòng vệ. Nó được lập trình để xây dựng một hình ảnh hoàn hảo và đẩy lùi tất cả những gì đe dọa đến hình ảnh đó vào vô thức. Việc phải thừa nhận rằng mình không thánh thiện, không cao thượng như mình vẫn tưởng là một cú đấm rất đau vào lòng tự tôn.
Sự kháng cự nội tâm (internal resistance) lúc này là cực lớn, khiến việc chấp nhận chính mình trở thành một cuộc chiến cam go hơn bất kỳ cuộc chiến nào bên ngoài.
Yêu bản thân, ở tầng sâu sắc nhất, chính là khả năng chịu đựng được “cú đấm” đó mà không sụp đổ. Đó là khoảnh khắc bạn dám nhìn thẳng vào sự ghen tị đang nhen nhóm, hay sự hèn nhát khi không dám lên tiếng, và thành thật nói: “Tôi thấy bạn. Bạn là một phần của tôi, và tôi chấp nhận bạn”.
Không phải để dung túng cho cái xấu, mà để làm hòa cuộc chiến nội tâm. Chỉ khi dám ôm lấy những mảnh vỡ xù xì đó bằng sự bao dung thay vì phán xét, bạn mới thực sự chạm tay vào sự toàn vẹn.
Và tại sao điều này lại quan trọng đến thế? Bởi vì những gì bạn chối bỏ sẽ không biến mất; chúng sẽ lùi vào vô thức và âm thầm giật dây điều khiển hành vi của bạn (đây là cơ chế phóng chiếu).
Chỉ khi bạn dám gọi tên và ôm lấy những “vụn vỡ” này bằng lòng trắc ẩn, bạn mới tước bỏ được sức mạnh phá hoại của chúng. Bạn chuyển từ trạng thái “hoàn hảo giả tạo” sang trạng thái “toàn vẹn chân thực” (wholeness).
Hãy nhớ rằng: Bạn yêu mình không phải chỉ vì bạn tốt đẹp. Bạn yêu mình ngay cả khi bạn biết mình chưa tốt đẹp. Đó mới là tình yêu vô điều kiện và bền vững nhất.
Kỷ luật, chứ không phải nuông chiều, mới là hình thái cao nhất của tình yêu
Ranh giới giữa “yêu thương bản thân” và “phá hoại bản thân” dưới vỏ bọc nuông chiều thực sự rất mong manh. Chúng ta thường nhầm lẫn sự dễ chịu (pleasure) với sự tốt lành (goodness).
Ăn một chiếc bánh ngọt khi buồn có thể mang lại sự xoa dịu tức thời nhờ lượng đường kích thích dopamine. Nhưng ăn nó mỗi ngày bất chấp sức khỏe đi xuống lại là sự ngược đãi. Ngủ nướng thêm 30 phút có thể rất sướng, nhưng dậy sớm để tập luyện nhẹ nhàng dù tâm trí đang ngái ngủ mới là hành động thực tế của tình yêu.
Tại sao việc này lại khó đến vậy? Bởi vì về mặt sinh học, não bộ chúng ta được lập trình để ưu tiên sự thỏa mãn tức thời (instant gratification).
Hệ thống Limbic (phần não cảm xúc nguyên thủy) luôn đòi hỏi sự thoải mái ngay lập tức, trong khi vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex - nơi tư duy lý trí và lo cho tương lai) lại phải tốn rất nhiều năng lượng để nói “không”.
Cuộc chiến giữa việc “làm điều mình thích ngay bây giờ” và “làm điều tốt cho mình về sau” do đó là một cuộc chiến nội tâm khốc liệt mà ở đó, sự lười biếng thường chiếm ưu thế. Đơn giản vì nó... dễ hơn.
Tình yêu đích thực, theo M. Scott Peck trong cuốn The Road Less Traveled, luôn hướng đến sự phát triển tinh thần (spiritual growth). Yêu bản thân là khả năng hành động vì lợi ích của “bạn trong tương lai” thay vì chỉ thỏa mãn “bạn ở hiện tại”.
Việc nhắc mình ngồi vào bàn làm việc khi đang muốn lướt mạng xã hội, hay nhắc mình ăn rau xanh khi đang thèm đồ chiên rán... chắc chắn không mang lại cảm giác sung sướng ngay lập tức. Nó đòi hỏi sự bền bỉ, và đôi khi là cả sự chịu đựng khó chịu.
Nhưng chính sự “khó chịu chủ động” đó là minh chứng hùng hồn nhất cho thấy bạn tôn trọng cơ thể và cuộc đời mình đủ nhiều để không để nó trượt dài.
Kỷ luật, về bản chất, không phải là hình phạt. Kỷ luật là cách bạn bảo vệ chính mình khỏi những hối tiếc về sau. Đó là hình thức cao quý nhất của tình yêu: tình yêu của một người cha/mẹ từ nghiêm nhưng đầy trách nhiệm dành cho chính… “đứa nhóc con” bên trong mình.
Dám thiết lập ranh giới, ngay cả khi nó khiến người khác thất vọng
Chúng ta thường được nuôi dạy với niềm tin rằng tình yêu đồng nghĩa với sự hy sinh, và một người tốt là người luôn biết làm hài lòng người khác (people pleasing). Nhưng trong tâm lý học, yêu bản thân lành mạnh đòi hỏi một kỹ năng sống còn: khả năng thiết lập ranh giới (boundaries).
Tại sao việc nói “Không” lại khó khăn đến vậy? Tại sao khi từ chối một lời nhờ vả của đồng nghiệp, hay từ chối một bữa tiệc gia đình rút cạn năng lượng, ta lại cảm thấy tội lỗi như thể mình vừa phạm trọng tội?
Tiến sĩ Gabor Maté, chuyên gia nổi tiếng về sang chấn và phát triển, giải thích rằng con người có hai nhu cầu sinh tồn cơ bản: sự gắn kết (attachment) và tính chân thực (authenticity).
Khi còn nhỏ, nếu chúng ta bộc lộ cảm xúc thật (khóc, giận, từ chối) mà bị cha mẹ dọa nạt hoặc phớt lờ, chúng ta học được một bài học đau đớn: “để được yêu thương, mình phải ngoan ngoãn và làm theo ý người khác”. Để bảo vệ mối quan hệ gắn kết (cần thiết cho sự sống còn), chúng ta buộc phải hy sinh tính chân thực của mình.
Lớn lên, cơ chế này trở thành một phản xạ vô thức. Chúng ta sợ rằng nếu thiết lập ranh giới, chúng ta sẽ bị phán xét là ích kỷ, lạnh lùng và cuối cùng là bị bỏ rơi. Nỗi sợ bị từ chối (fear of rejection) này sâu sắc đến mức nó kích hoạt các vùng não liên quan đến nỗi đau thể xác.
Nhưng cái giá phải trả cho việc không có ranh giới là sự oán giận (resentment) ngấm ngầm. Khi bạn nói “Có” với người khác trong khi thật tâm bạn muốn nói “Không”, đó là khi bạn đang tự phản bội chính mình.
Và yêu bản thân chính là hành trình đảo ngược quá trình này: bạn chọn tính chân thực thay vì sự hài lòng của người khác.
Bạn dám nói “không” với những mối quan hệ không phù hợp. Bạn dám bỏ qua email công việc sau 9 giờ tối. Bạn dám từ chối những kỳ vọng của gia đình vốn trái ngược với giá trị sống của bạn. Để bảo vệ không gian bình an của chính mình, đôi khi bạn phải chấp nhận đóng vai “kẻ phản diện” trong câu chuyện của người khác.
Đó là một sự dũng cảm phi thường: dũng cảm để chấp nhận sự không hài lòng của thế giới để đổi lấy sự bình yên trong tâm hồn.
Bởi vì, như Brené Brown đã nói: “Dám đặt ranh giới chính là dũng cảm để yêu thương bản thân, ngay cả khi chúng ta có nguy cơ làm người khác thất vọng”.
Chấp nhận chữa lành những tổn thương thay vì trốn chạy
Yêu bản thân còn là hành trình quay về quá khứ để đối diện và vỗ về “đứa trẻ bên trong” (inner child) đang đầy thương tích. Không phải là quay về để đổ lỗi cho cha mẹ hay hoàn cảnh, mà là để nhận trách nhiệm chữa lành cho chính mình ở hiện tại.
Tại sao việc này lại vô cùng khó khăn, thậm chí đáng sợ? Bởi vì, như chuyên gia hàng đầu về sang chấn Bessel van der Kolk đã viết trong cuốn sách kinh điển The Body Keeps the Score (cơ thể ghi nhớ nỗi đau), tổn thương không chỉ là những ký ức nằm trong não bộ, mà nó được lưu giữ rất sâu trong cơ thể chúng ta.
Khi bạn cố gắng chạm vào một vết thương cũ, cơ thể bạn sẽ phản ứng như thể mối nguy hiểm đó đang xảy ra ngay lúc này. Tim đập nhanh, ngực thắt lại, và nỗi sợ hãi xâm chiếm. Đó là cơ chế phòng vệ tự nhiên để sinh tồn.
Chính vì thế, chúng ta thường chọn cách dễ dàng hơn: trốn chạy.
Chúng ta lao đầu vào công việc (workaholic) để quên đi sự trống rỗng. Chúng ta tìm đến giải trí và mua sắm, những mối tình chớp nhoáng, hay thậm chí là sự bận rộn vô nghĩa để che lấp tiếng khóc thầm bên trong. Chúng ta xây dựng những bức tường phòng vệ dày đặc để không ai, kể cả chính mình, có thể chạm vào nỗi đau đó.
Nhưng việc chọn yêu bản thân đồng nghĩa với việc bạn chọn dừng lại. Bạn chọn ngồi xuống, bóc tách vết thương và tự mình bôi thuốc, dù biết rằng quá trình sát trùng sẽ rất cay xót.
Hành trình chữa lành (healing) này không hề lãng mạn như trên phim ảnh. Nó lộn xộn, đau đớn và phi tuyến tính. Sẽ có những ngày bạn tưởng mình đã ổn, rồi hôm sau lại thấy mình vỡ vụn.
Nhưng đó là cái giá cần thiết của sự tự do. Bởi vì nếu không chữa lành, bạn sẽ mãi là con tin của quá khứ, bị những gánh nặng cũ đè lên và điều khiển hành vi của mình một cách vô thức. Dám đối diện với nỗi đau, do đó, chính là hành động dũng cảm tột cùng để tuyên bố rằng:
“Tôi xứng đáng được sống một cuộc đời nhẹ nhõm và trọn vẹn, không phải là một bản sao của những vết thương ngày hôm qua”.
Lời kết
Đừng nản lòng nếu bạn thấy hành trình yêu thương bản thân sao mà chông gai đến thế. Sự khó khăn ấy không phải là dấu hiệu cho thấy bạn đang làm sai, mà là minh chứng cho thấy bạn đang làm điều đúng đắn.
Bởi vì bất cứ thứ gì quý giá trên đời này đều cần phải trả giá. Và cái giá của việc sở hữu một bản thể vững vàng, bình an và trọn vẹn chính là sự dũng cảm đối diện với những điều không dễ chịu.
Hãy bắt đầu từ sự chân thành. Đừng cố gắng “ép” mình phải yêu bản thân một cách hoàn hảo. Chỉ cần bạn tử tế với chính mình hơn ngày hôm qua một chút, bao dung với lỗi lầm của mình hơn một chút, và kiên trì với những thói quen tốt hơn một chút.
Đó đã là hành động cao quý nhất của tình yêu rồi.
Thương mình thực sự không phải là chiều chuộng những ham muốn tức thời, mà là can đảm xây dựng những thói quen tốt dù chúng đầy khó khăn.
Nếu bạn đang loay hoay tìm cách cân bằng giữa công việc bận rộn và việc chăm sóc bản thân, hãy để Flowable đồng hành cùng bạn qua cuốn Ebook: Habit Formation – Xây dựng thói quen cho người bận rộn. Đây là chiếc chìa khóa để bạn biến tình yêu bản thân thành những hành động kỷ luật và bền bỉ mỗi ngày.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Yêu thương bản thân có phải luôn là nuông chiều?
Yêu thương bản thân không đồng nghĩa với việc luôn tìm kiếm sự dễ chịu hay thỏa mãn tức thời. Đó còn là khả năng kỷ luật, hành động vì lợi ích lâu dài, bảo vệ sức khỏe và xây dựng những thói quen tốt. Đôi khi, yêu mình đòi hỏi ta chịu đựng sự khó chịu để tránh những hối tiếc về sau.
Vì sao thiết lập ranh giới lại khiến ta thấy tội lỗi?
Khi còn nhỏ, một số người học rằng để được yêu thương, họ phải ngoan ngoãn và làm theo ý người khác. Vì vậy, việc nói không khi trưởng thành có thể kích hoạt nỗi sợ bị phán xét, từ chối hoặc bỏ rơi. Thiết lập ranh giới là cách lựa chọn tính chân thực và bảo vệ không gian bình an của mình.
Chữa lành tổn thương cũ có luôn dễ chịu không?
Chữa lành tổn thương cũ thường lộn xộn, đau đớn và diễn ra theo nhiều bước. Khi chạm vào ký ức đau đớn, cơ thể có thể phản ứng như mối nguy hiểm đang xảy ra, khiến tim đập nhanh, ngực thắt lại hoặc sợ hãi. Đối diện với nỗi đau giúp giảm ảnh hưởng vô thức của quá khứ lên hành vi hiện tại.
Tài liệu tham khảo
- Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow.
- Peck, M. S. (1978). The Road Less Traveled: A New Psychology of Love, Traditional Values and Spiritual Growth. Simon & Schuster.
- Peterson, J. B. (2018). 12 Rules for Life: An Antidote to Chaos. Random House Canada.
- Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.