Post-holiday Blues: cảm giác trống rỗng sau một kỳ nghỉ dài
Một báo thức reo sớm hơn thường lệ. Một màn hình máy tính lạnh lẽo. Và một cảm giác nặng nề vô hình đè lên lồng ngực. Đó có thể là bức tranh chung của rất nhiều người trong ngày đầu tiên quay trở lại
Bạn ngồi thẫn thờ trước bàn làm việc, nhìn những dòng email chưa đọc, và tự hỏi nguồn năng lượng rực rỡ của ngày hôm qua đã biến đi đâu mất. Cảm giác hoang mang đó thường là một nỗi chán chường sâu sắc, một sự ngao ngán tột độ bủa vây lấy tâm trí, và sự lưu luyến những niềm vui đã chóng qua.
Bạn “phát ngấy” khi nghĩ đến việc phải lặp lại những thói quen cũ, cảm thấy từng tế bào trong cơ thể đang “đình công”, khước từ việc bước lại vào guồng quay. Thế nhưng, sự uể oải nặng nề này hoàn toàn không phải là một sự yếu kém của ý chí hay một lỗi lầm cá nhân. Trong tâm lý học, trạng thái chán nản này được gọi là “post-holiday blues” (hội chứng buồn chán sau kỳ nghỉ).
Vậy sự thật đằng sau hiện tượng tâm lý phổ quát này là gì, và tại sao một kỳ nghỉ lễ vốn dĩ được thiết kế để xoa dịu, lại khiến tâm trí chúng ta kiệt quệ đến vậy?
Trò đùa” của sự tương phản cảm xúc
Tâm trí con người vốn dĩ là một cỗ máy không biết đo lường giá trị tuyệt đối. Nó chỉ vận hành dựa trên lăng kính tương đối của sự so sánh. Khởi nguồn của hội chứng buồn chán sau kỳ nghỉ không nằm ở bản chất của công việc hay cuộc sống hiện tại của bạn, mà nằm ở sự thay đổi và đứt gãy đột ngột của môi trường xung quanh.
Bạn hãy thử nhìn lại những ngày Tết vừa qua nhé: tâm trí bạn đã liên tục được đắm mình trong một vùng không gian thoải mái, không có ranh giới của deadline, ngập tràn những cuộc sum vầy, những mâm cơm gia đình ấm áp và sự tự do tuyệt đối về mặt thời gian.
Khi bạn đột ngột bị lôi ra khỏi vùng an toàn lấp lánh đó và ném trở lại một môi trường thực tại đầy khuôn khổ và áp lực, bạn đang trải qua điều mà các nhà tâm lý học nhận thức gọi là “contrast effect” (hiệu ứng tương phản). Hiệu ứng này chỉ ra rằng, nhận thức của chúng ta về một sự việc bị bóp méo dữ dội bởi sự việc diễn ra ngay trước nó.
Chẳng hạn: một căn phòng nhiệt độ bình thường sẽ có cảm giác lạnh buốt nếu bạn vừa bước ra từ một phòng tắm hơi, hoặc ngược lại: nóng ngộp thở nếu bạn vừa bước ra từ một phòng máy lạnh. Tương tự như vậy, sự bình thường của nhịp sống hàng ngày, của những bảng tính Excel hay những cuộc họp định kỳ (những thứ bạn đã vốn rất quen thuộc trong cả năm qua), bỗng chốc trở nên... ngột ngạt và xám xịt hơn mức bình thường, chỉ vì những ngày vui trước đó.
Nghịch lý thay, những ngày lễ càng hạnh phúc và trọn vẹn bao nhiêu, cú ngã trở về thực tại của chúng ta lại càng khắc nghiệt và đau đớn bấy nhiêu.
Nguyên lý “sau đỉnh cao là vực thẳm
Tuy nhiên, sự chán nản này không chỉ dừng lại ở những ảo ảnh của nhận thức. Nó thực chất là một cuộc biểu tình sinh học đang diễn ra mãnh liệt bên trong hệ thống thần kinh của bạn. Để hiểu được cảm giác trống rỗng hiện tại, chúng ta cần nhìn vào cách các chất dẫn truyền thần kinh đang vận hành.
Trong suốt kỳ nghỉ, não bộ của bạn liên tục được kích thích để giải phóng một lượng khổng lồ dopamine và serotonin từ những phần thưởng ngắn hạn như thức ăn ngon, những cuộc trò chuyện thâu đêm, được mặc đẹp đi chơi, hay đơn giản là việc không phải đặt báo thức. Bạn đã vô tình đẩy mức dopamine của mình lên một đỉnh cao bất thường.
Vấn đề xuất hiện khi guồng quay dừng lại. Theo các nghiên cứu về khoa học thần kinh, khi một lượng lớn dopamine được giải phóng và biến mất đột ngột, chúng ta không trở về trạng thái bình thường ngay sau đó. Thay vào đó, chúng ta rơi vào một đợt “dopamine crash” (sự sụt giảm dopamine). Lúc này, “baseline dopamine” (mức dopamine cơ sở) trong não bộ tụt xuống dưới mức tiêu chuẩn.
Thực chất, cơ thể con người có cơ chế luôn khao khát duy trì “homeostasis” (trạng thái cân bằng nội môi). Do đó, để bù đắp cho sự sụt giảm hóa học này, não bộ phát ra những tín hiệu cảnh báo, khiến bạn rơi vào trạng thái thiếu hụt, mệt mỏi, lờ đờ, và mất sạch động lực.
Thêm vào đó, khi bạn vừa mở laptop lên và đối diện với núi công việc tồn đọng, mức độ cortisol lập tức tăng vọt, tạo ra một sự giằng xé “tàn khốc” giữa một cơ thể đang quen thuộc với sự nghỉ ngơi và một lý trí đang gào thét phải làm việc. Sự trống rỗng mà bạn đang gồng mình chịu đựng, rốt cuộc chỉ là kết quả của một nguyên tắc sinh lý học hết sức cơ bản của tự nhiên, mà não bộ buộc phải tuân theo để thích nghi trở lại với trạng thái cân bằng.
Flowable đồng hành cùng bạn trên hành trình “Hạnh phúc cùng khoa học”. Hãy đăng ký bản tin để nhận những bài viết chuyên sâu về tâm lý và lối sống hiện đại.
Làm thế nào để nhanh chóng tìm lại nhịp điệu của mình sau Tết?
Hiểu được gốc rễ sinh học của vấn đề, bạn sẽ nhận ra rằng giải pháp thực sự không nằm ở việc ép bản thân chạy nước rút ngay lập tức. Càng tự trách mắng chính mình, bạn càng đẩy mức cortisol lên cao và khiến sự chán nản càng thêm trầm trọng. Hoặc, tiếp tục né tránh những công việc phải làm để kéo dài cuộc vui, cũng chỉ là đang “trì hoãn” để cú rơi sau đó là từ một đỉnh cao hơn.
Việc chúng ta cần làm lúc này là gì? Đó là hãy thực hiện những “bước lùi chiến thuật” để tái thiết lập ranh giới.
Thứ nhất: Hãy đánh lừa não bộ bằng những “micro-habits” (thói quen vi mô)
Đừng vội vã lao vào những dự án khổng lồ hay những bản kế hoạch năm đầy tham vọng trong ngày đầu tiên đi làm. Thay vào đó, hãy chia nhỏ công việc bằng một tâm thế khiêm nhường và hoàn thành những tác vụ cực kỳ đơn giản.
Dọn dẹp lại mặt bàn làm việc. Lọc bỏ các email rác. Viết ra ba gạch đầu dòng cần làm cho ngày hôm nay. Mỗi một tác vụ nhỏ được hoàn thành sẽ tiết ra một giọt dopamine nhỏ, từng bước một tái khởi động lại hệ thống khen thưởng của não bộ một cách từ tốn và bền vững.
Nếu bạn đang loay hoay tìm cách duy trì những thay đổi nhỏ này thành một lối sống bền vững, đừng bỏ lỡ cuốn Ebook "Habit Formation: Xây dựng thói quen cho nguời bận rộn" của Flowable. Chúng mình đã đóng gói lộ trình chi tiết để giúp bạn làm chủ kỷ luật mà không cần gồng mình quá sức.
Thứ hai: Hãy tạo ra các vùng đệm cảm xúc
Một sai lầm phổ biến của chúng ta là cắt đứt mọi niềm vui ngay lập tức theo kiểu “cold turkey” (cai nghiện đột ngột) khi hết Tết. Sự thay đổi cực đoan này là một cú sốc với hệ thần kinh.
Trong tuần đầu tiên đi làm lại, hãy chủ động lên lịch cho những niềm vui nhỏ bé. Đặt một cốc cà phê ngon vào buổi sáng. Hẹn đồng nghiệp ăn trưa và chia sẻ những câu chuyện ngày Tết. Dành ba mươi phút buổi tối để đọc một cuốn sách thay vì lao vào làm thêm giờ. Những vùng đệm này cung cấp cho não bộ một đường băng đủ dài để hạ cánh mềm mại xuống thực tại.
Thứ ba: Thực hành “mindfulness” (chánh niệm) và “self-compassion” (sự tự thấu cảm)
Sự thật là, việc thay đổi nhịp sinh học và cảm xúc luôn đòi hỏi thời gian. Hãy quan sát nỗi buồn chán và sự lờ đờ của mình như một người đứng ngoài nhìn ngắm một đám mây trôi qua, không phán xét, không xua đuổi, không thúc giục, không nôn nóng.
Hãy cho phép bản thân được quyền hoạt động ở mức năng lượng 60% trong những ngày đầu tiên, và chậm rãi tăng dần trong những ngày sau đó. Chấp nhận sự chới với của chính mình, nghịch lý thay, chính là cách nhanh nhất để vượt qua nó. Bạn không cần phải rực rỡ và tràn đầy cảm hứng ngay trong ngày đầu tiên trở lại. Đôi khi, việc bạn xuất hiện ở văn phòng, ngồi xuống ghế và cho phép bản thân đi chậm lại một chút đã là một sự dũng cảm tuyệt vời.
Lời kết: Dư âm của một khoảng trống trọn vẹn
Khi chúng ta tĩnh lặng và nhìn nhận lại, hội chứng buồn chán sau kỳ nghỉ thực chất lại mang một dáng vẻ rất dịu dàng.
Nỗi buồn ấy là minh chứng sống động cho việc chúng ta đã thực sự có một nơi ấm áp để thuộc về. Nó khẳng định rằng chúng ta đã trải qua những khoảnh khắc đủ lấp lánh, đủ bình yên để khiến bản thân phải nuối tiếc khi chúng rời đi. Chúng ta miệt mài làm việc, nỗ lực tiến về phía trước suốt cả một năm dài, xét cho cùng, cũng là để có được những khoảng trống hoài niệm đáng giá nhường này.
Vậy nên, đừng vội vã chạy trốn cảm giác trống rỗng ấy. Mọi trạng thái sinh hóa rồi sẽ qua đi khi tâm trí tìm lại được nhịp điệu của nó. Sáng nay, hãy pha cho mình một ly trà ấm, hít một hơi thật sâu và đón nhận một nhịp điệu mới đang thành hình. Sổ tay năm mới đã mở ra rồi. Bạn đã sẵn sàng để viết tiếp những trang rực rỡ tiếp theo của chính mình chưa?
Cảm giác của bạn khi ngồi vào bàn làm việc trong ngày đầu năm là gì, hãy chia sẻ cùng Flowable nhé. Bọn mình ở đây và luôn lắng nghe bạn.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Post-holiday blues là gì?
Post-holiday blues, hay hội chứng buồn chán sau kỳ nghỉ, là trạng thái chán nản, uể oải và mất động lực khi trở lại công việc sau một khoảng thời gian nghỉ ngơi. Cảm giác này thường xuất hiện do sự tương phản đột ngột giữa những ngày tự do, vui vẻ và môi trường làm việc nhiều khuôn khổ, áp lực.
Vì sao sau kỳ nghỉ chúng ta cảm thấy trống rỗng?
Sau kỳ nghỉ, não bộ phải chuyển nhanh từ trạng thái được kích thích bởi nhiều phần thưởng sang nhịp sống thường ngày. Sự thay đổi này có thể tạo ra hiệu ứng tương phản và cảm giác sụt giảm năng lượng, động lực. Khi đồng thời đối diện với công việc tồn đọng, cơ thể còn dễ rơi vào trạng thái căng thẳng hơn.
Làm sao để trở lại công việc sau kỳ nghỉ?
Hãy bắt đầu bằng những tác vụ rất nhỏ như dọn bàn, lọc email hoặc viết ba việc cần làm trong ngày. Bạn cũng có thể duy trì vài niềm vui đơn giản, quan sát cảm xúc không phán xét và cho phép bản thân hoạt động ở mức năng lượng thấp hơn trong những ngày đầu. Nhịp độ có thể tăng dần khi cơ thể thích nghi.
Tài liệu tham khảo
- Huberman, A. (2021). Controlling Your Dopamine For Motivation, Focus & Satisfaction. Huberman Lab Podcast.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Fogg, B. J. (2019). Tiny Habits: The Small Changes That Change Everything. Houghton Mifflin Harcourt.
- Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow.