Trả tiền mua niềm vui có phải là trốn chạy và hoang phí?
Khi niềm vui bị phán xét: tại sao tấm vé Concert không phải là… liều thuốc “gây mê”, mà là lời tuyên ngôn của sự sống?
Chủ đề:
Gần đây, Flowable có đọc được một quan điểm đang nhận được nhiều sự chú ý, cho rằng:
Trong bối cảnh kinh tế biến động và giá nhà đất leo thang đến mức không tưởng, việc người trẻ sẵn sàng chi hàng triệu đồng cho những tấm vé concert hay những chuyến du lịch “chữa lành” thực chất chỉ là… một liều thuốc gây mê. Rằng đó là biểu hiện của một “tháp nhu cầu rỗng ruột”, một sự trốn chạy thực tại khắc nghiệt bằng những liều dopamine ngắn hạn.
Flowable rất tôn trọng những trăn trở mang tính thời đại đó. Chúng ta không thể phủ nhận rằng áp lực “an cư” đang đè nặng lên vai người trẻ khủng khiếp hơn bao giờ hết.
Nhưng, Flowable tin rằng, nếu như vì những khó khăn đó mà nhìn nhận việc mưu cầu niềm vui chỉ như một sự “trốn chạy” hay “hoang phí”, có lẽ chúng ta đang vô tình nhìn nhận cuộc sống qua một lăng kính quá đỗi khắc nghiệt. Liệu thước đo của một cuộc đời “ổn định” và “thành công” có nhất thiết phải là cuốn sổ đỏ? Và quan trọng hơn, liệu chúng ta có đang vô tình tước đi quyền được vui, quyền được tận hưởng, quyền được sống trọn vẹn của con người nhân danh nỗi lo xa?
Hôm nay, hãy cùng Flowable ngồi lại để nhìn sâu hơn vào bản chất của câu chuyện này, để thấy rằng đôi khi, việc bạn tận hưởng một trải nghiệm vui không nhất định là sự hoang phí hay né tránh, mà chỉ đơn giản là bạn đang thực hiện quyền tự do cá nhân, đang sống trọn vẹn cuộc đời mình, theo cách bạn muốn.
Thiên kiến tiêu cực: “mua được nhà” không phải là ý nghĩa duy nhất của sự tồn tại
Đầu tiên, hãy sòng phẳng với thực tế. Đúng là chúng ta đang sống trong một giai đoạn lịch sử mà khoảng cách giữa thu nhập trung bình và giá bất động sản đã bị nới rộng đến mức phi lý (price-to-income ratio tại các đô thị lớn ở Việt Nam đang thuộc nhóm cao hàng đầu khu vực). Tuy nhiên, việc coi chuyện “không mua được nhà” đồng nghĩa với việc cuộc sống bị tước đi ý nghĩa, thực chất chỉ là một cách nhìn bi quan, bị ảnh hưởng bởi thiên kiến tiêu cực (negativity bias) và sự phóng đại vấn đề quá mức.
Trong một nghiên cứu nổi tiếng được công bố trên tạp chí Science năm 2006, Daniel Kahneman (chủ nhân giải Nobel Kinh tế) đã đưa ra khái niệm “ảo tưởng tập trung” (focusing illusion). Ông phát biểu một câu nhận định kinh điển: “Không có điều gì trong cuộc sống quan trọng đến thế, như bạn nghĩ về nó ngay lúc bạn đang nghĩ về nó”. Điều này có nghĩa là khi chúng ta dồn toàn bộ sự chú ý vào một khía cạnh cụ thể (như việc chưa mua được nhà), não bộ sẽ tự động phóng đại tầm ảnh hưởng của nó lên hạnh phúc tổng thể, khiến ta lầm tưởng rằng đó là yếu tố quyết định duy nhất, trong khi thực tế nó chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh rộng lớn và đa diện của cuộc đời. Nói cách khác, bạn tập trung vào thứ gì, thứ đó sẽ “trông có vẻ như” là thứ quan trọng nhất đang tồn tại.
Khi chúng ta quá ám ảnh với việc “chưa có nhà”, não bộ sẽ phóng đại tầm quan trọng của yếu tố này lên gấp trăm lần, biến nó thành thước đo duy nhất của hạnh phúc và sự thành công. Chúng ta rơi vào bẫy tư duy rằng: “Nếu không có nhà, đời tôi coi như bỏ đi”. Nhưng thực tế, nghiên cứu kinh điển về “mô hình hạnh phúc bền vững” của giáo sư Sonja Lyubomirsky (Đại học California) năm 2005 đã chỉ ra rằng hoàn cảnh sống (bao gồm tiền bạc, nhà cửa…) chỉ đóng góp khoảng 10% vào mức độ hạnh phúc bền vững. Trong khi đó, 90% còn lại được quyết định bởi gene di truyền và những hành động chủ đích (như cách chúng ta nhìn nhận thế giới và chất lượng các mối quan hệ).
Hơn nữa, chúng ta cũng cần cảnh giác với “ảo tưởng về đích đến” (arrival fallacy): thuật ngữ do tiến sĩ Tal Ben-Shahar đặt ra. Chúng ta thường tin rằng “Chỉ cần tôi mua được nhà, tôi sẽ hạnh phúc mãi mãi”. Nhưng sự thật là, niềm vui đó rồi sẽ nhanh chóng qua đi theo quy luật thích nghi, nhường chỗ cho những lo âu mới (nợ nần, sửa chữa, thuế má…). Việc hy sinh toàn bộ niềm vui của tuổi trẻ chỉ để phục vụ cho một “đích đến” mà ở đó hạnh phúc không được đảm bảo, liệu có phải là một chiến lược sống khôn ngoan?
Hãy thử hình dung cuộc đời bạn như một “danh mục đầu tư”. Nếu bạn dồn tất cả vốn liếng cảm xúc vào một hạng mục duy nhất là “bất động sản”, bạn đang chơi một canh bạc rủi ro cực lớn. Ý nghĩa cuộc sống cũng cần phải được đa dạng hóa: nó nằm ở việc bạn cống hiến giá trị cho cộng đồng, việc bạn theo đuổi sự sáng tạo, việc bạn trở nên xuất sắc trong chuyên môn, hay việc bạn nuôi dưỡng những sự kết nối sâu sắc...
Như Viktor Frankl, tác giả cuốn Đi tìm lẽ sống, từng nhận định:
“Cuộc sống không bao giờ trở nên không thể chịu đựng được do hoàn cảnh, mà chỉ bởi vì thiếu đi ý nghĩa và mục đích.”
Khi chúng ta mặc định rằng “không mua được nhà thì không được phép vui”, chúng ta đang tự giam mình vào một nhà tù tư duy chật hẹp. Chúng ta đang từ chối những món quà khác mà cuộc sống vẫn đang hào phóng trao tặng, chỉ vì chúng không có hình dạng của một khối tài sản mà xã hội cho rằng ta phải có. Đừng để một khó khăn tài chính (dù lớn) định nghĩa toàn bộ giá trị hiện sinh của bạn.
Tái định nghĩa “tài sản”: từ sở hữu vật chất sang sở hữu trải nghiệm
Có một lập luận cho rằng tiền mua vé concert là tiền “mất đi”. Nhưng dưới góc độ tâm lý học hành vi, số tiền đó không biến mất, nó chỉ chuyển hóa từ dạng “tài sản vật chất” sang dạng “tài sản trải nghiệm” (experiential assets).
Điều này gợi nhắc đến tư tưởng của nhà tâm lý học xã hội Erich Fromm trong cuốn Sở hữu hay Hiện hữu:
“Sự khác biệt giữa Hiện hữu và Sở hữu là sự khác biệt giữa một xã hội tập trung vào con người và một xã hội tập trung vào đồ vật.”
Giáo sư Thomas Gilovich từ Đại học Cornell đã dành hơn hai thập kỷ nghiên cứu về tâm lý học tiêu dùng và đưa ra một kết luận mang tính bước ngoặt: Trải nghiệm mang lại hạnh phúc bền bỉ và sâu sắc hơn nhiều so với việc sở hữu vật chất.
Tại sao lại có sự khác biệt này? Lý do cốt lõi nằm ở quy luật “thích nghi hưởng lạc” (hedonic adaptation). Khi bạn mua một món đồ mới (như một chiếc điện thoại hay một ngôi nhà), sự hào hứng ban đầu sẽ nhanh chóng tan biến vì món đồ đó luôn hiện hữu trước mắt và sớm trở thành một phần của thực tại hiển nhiên. Cảm giác vui sướng vì sở hữu nó sẽ không còn nữa. Ngược lại, một trải nghiệm (như một buổi hòa nhạc) tuy diễn ra trong thời gian ngắn, nhưng chính nhờ sự hữu hạn và tính thời điểm mà nó lại khiến não bộ ghi nhớ ngày hôm đó dưới dạng một ký ức đặc biệt, không bị bào mòn bởi thói quen hàng ngày.
Hơn thế nữa, nghiên cứu của Gilovich chỉ ra rằng trải nghiệm là một phần không thể tách rời của căn tính (identity). Trong bài báo cáo tổng kết 20 năm nghiên cứu được đăng trên tạp chí Journal of Consumer Psychology, ông từng viết: “Chúng ta là tổng hòa của những trải nghiệm, không phải là tổng hòa của những món đồ ta sở hữu”. Ngôi nhà bạn ở vẫn nằm ngoài cơ thể bạn, nhưng những gì bạn nghe, thấy và cảm nhận tại một buổi concert sẽ hòa vào dòng chảy tâm thức, định hình nên con người bạn.
Về mặt xã hội, trải nghiệm giúp xây dựng vốn xã hội (social capital) hiệu quả hơn. Chúng ta có xu hướng kết nối với người khác thông qua việc kể lại các kỷ niệm hơn là khoe khoang đồ đạc. Một tấm vé concert không chỉ mua 4 tiếng âm nhạc, cũng như một chuyến du lịch không chỉ mua vài ngày đi chơi… Chúng ta mua những câu chuyện để kể lại suốt đời, mua sự đồng điệu với những tâm hồn khác, mua những hành trình của cảm xúc… những thứ mà vật chất, vốn dĩ dễ bị đưa lên bàn cân so sánh (social comparison), khó lòng mang lại được.
Vì vậy, tấm vé concert hay chuyến đi không chỉ là việc tiêu tiền cho một vài giờ hưng phấn. Đó là một khoản đầu tư vào chính “con người” bạn: một phiên bản phong phú hơn, thấu cảm hơn và giàu có về mặt linh hồn.
Khi mọi tài sản vật chất bên ngoài có thể bị hao mòn bởi thời gian hay biến động kinh tế, thì những “kho chứa” ký ức và sự trưởng thành trong tâm thức lại là thứ duy nhất không ai có thể tước đoạt khỏi bạn. Đó chính là sự thịnh vượng thực sự mà chúng ta thường bỏ quên giữa những con số vô hồn.
Tại sao việc thiếu hụt niềm vui là một sự “héo mòn” sinh học?
Nhiều quan điểm khắc kỷ cho rằng chúng ta nên trì hoãn niềm vui cho đến khi đạt được sự đảm bảo về vật chất. Nhưng tâm lý học tích cực lại cho thấy một bức tranh khác. Trong mô hình PERMA nổi tiếng về hạnh phúc của Martin Seligman, cảm xúc tích cực (Positive Emotion) là một trong 5 trụ cột bắt buộc. Thiếu nó, con người không chỉ sẽ sầu muộn, mà thực sự sẽ “héo mòn” cả về mặt tâm lý lẫn sinh lý.
Và tại sao sự héo mòn này xảy ra? Tại sao chúng ta cần có niềm vui để có thể sống khoẻ mạnh? Khi một người sống trong trạng thái “nhịn đói” niềm vui kéo dài, từ chối mọi hình thức tận hưởng để phục vụ một mục tiêu xa vời, cơ thể họ sẽ tích tụ cái gọi là “tải trọng Allostatic” (Allostatic load) – thuật ngữ của nhà thần kinh học Bruce McEwen dùng để chỉ sự mài mòn sinh học do căng thẳng mãn tính gây ra. Việc thiếu vắng các quãng nghỉ cảm xúc tích cực khiến hệ thần kinh giao cảm luôn phải ở trạng thái báo động, làm suy yếu hệ miễn dịch và cạn kiệt khả năng hồi phục của tâm trí. Một cuộc sống thiếu niềm vui giống như một cỗ máy chạy hết công suất mà không bao giờ được tra dầu mỡ; nó sẽ sớm rệu rã trước khi bạn chạm tới đích đến.
Như triết gia Friedrich Nietzsche đã từng nói:
"Chúng ta có nghệ thuật là để không phải chết trong sự trần trụi của thực tại."
Ngược lại, niềm vui đóng vai trò là nguồn “nhiên liệu tái tạo” vô giá. Theo lý thuyết mở rộng và xây dựng (broaden-and-build theory) của Giáo sư Barbara Fredrickson, cảm xúc tích cực giúp mở rộng phạm vi chú ý và tư duy của chúng ta. Khi bạn hòa mình vào một đêm nhạc hay một chuyến đi, não bộ không chỉ được gây mê, mà thực chất là được “tái khởi động”. Sự hưng phấn giúp bạn nhìn thấy những giải pháp mới, tăng cường tính sáng tạo và xây dựng các nguồn lực xã hội bền vững. Niềm vui chính là thứ giúp bạn có đủ sức bền, đủ nguồn cảm hứng để tiếp tục cuộc chiến khắc nghiệt của thực tại.
Hơn nữa, việc tận hưởng trọn vẹn một khoảnh khắc (hay kỹ năng “thưởng thức” (savoring) theo định nghĩa của nhà tâm lý học Fred Bryant) chính là biểu hiện cao nhất của sự tỉnh thức. Bản chất của cuộc sống là vô thường (impermanence). Không có trạng thái nào là vĩnh cửu. Vì thế, việc chắt chiu và tận hưởng sâu sắc từng khoảnh khắc hiện tại không phải là sự chạy trốn, mà là cách chúng ta tôn trọng sự sống ngay lúc này. Đừng cảm thấy có lỗi khi mình hạnh phúc, bởi vì một cuộc sống ý nghĩa không bao giờ có thể được xây dựng trên một tâm hồn khắc nghiệt hay khổ hạnh.
Sự bao dung trong lựa chọn sống: ngừng phán xét niềm vui của người khác
Mỗi thế hệ sinh ra trong một bối cảnh lịch sử khác nhau sẽ có những chiến lược sinh tồn khác nhau. Nếu thế hệ trước tìm thấy sự an toàn trong việc tích lũy tài sản và sở hữu đất đai, thì thế hệ trẻ ngày nay, giữa những biến động khôn lường, lại tìm thấy sự an toàn trong sự kết nối và trải nghiệm.
Chúng ta cần sòng phẳng: Đây không phải là một hình thức “cope” (ngụy biện hay tự lừa dối) cho việc không thể mua nhà. Ngược lại, đây là một sự thích nghi mang tính tiến hóa về mặt nhận thức. Khi các giá trị vật chất trở nên khó nắm bắt và bất định, con người có xu hướng dịch chuyển từ hệ giá trị “sở hữu” (having) sang hệ giá trị “hiện hữu” (being). Một căn hộ có thể bị tước đoạt bởi nợ nần hay biến động thị trường, nhưng một tâm hồn giàu có về vốn sống và sự kết nối xã hội là một loại “tài sản di động” mà người trẻ mang theo bên mình mọi lúc, mọi nơi. Đây là sự lựa chọn lý trí trong một môi trường mà luật chơi đã thay đổi: ưu tiên sự linh hoạt (flexibility) và chất lượng sống tinh thần thay vì sự ổn định gượng ép dưới gánh nặng nợ nần cả đời.
Thay vì chỉ trích bằng thái độ hoài nghi (cynicism) vốn thường coi mọi niềm vui là hời hợt hay chỉ là “vỏ bọc” cho sự trống rỗng, hãy thử nhìn nhận bằng sự bao dung và một lăng kính trí tuệ sâu sắc hơn. Sự hoài nghi đôi khi chỉ là tấm khiên của một tâm hồn đang mất dần khả năng rung động trước cái đẹp.
Đằng sau cái gọi là “niềm vui bề mặt” của một đêm nhạc, thực chất có thể chứa đựng những tầng ý nghĩa rất thực: đó là niềm tự hào vì đã lao động miệt mài để có được trải nghiệm đó, là cảm giác trọn vẹn (fulfillment) khi được hòa tan cái tôi vào một cộng đồng đồng điệu, và trên hết là lòng biết ơn (gratitude) sâu sắc vì mình vẫn đủ năng lực để yêu và cảm nhận cuộc sống giữa một thực tại đầy thách thức. Niềm vui ấy không phải là thuốc mê, mà là một hành động “khẳng định sự tồn tại” (existential affirmation): một cách để con người tuyên bố rằng họ vẫn đang sống rực rỡ và hy vọng, thay vì chỉ đang tồn tại mòn mỏi dưới áp lực của những con số. Việc phán xét người khác hoang phí thực chất là sự áp đặt một hệ quy chiếu lỗi thời lên một thực tại mới: nơi niềm vui là một nhu cầu tinh thần thiết yếu để duy trì lòng nhân bản.
Cuộc sống trọn vẹn cần cả “Bánh mì” (sự đảm bảo vật chất) và “Hoa hồng” (niềm vui tinh thần). Thiếu một trong hai, bức tranh cuộc đời đều trở nên khập khiễng.
Flowable tin rằng, bạn không cần phải cảm thấy tội lỗi khi tìm kiếm niềm vui. Đừng để những áp lực thời đại hay những định kiến xã hội tước đi quyền được rung động của trái tim bạn. Tấm vé concert đó, chuyến đi đó, không phải là sự chạy trốn thực tại. Đó là lời khẳng định mạnh mẽ rằng:
Dù thế giới có khắc nghiệt đến đâu, tôi vẫn chọn cách sống rực rỡ nhất trong khả năng của mình, ngay tại khoảnh khắc này.
Bởi vì sau cùng, khi nhìn lại chặng đường đã qua, thứ chúng ta nhớ nhất và mang theo được, không phải là những con số hay những vật chất vô hồn, mà là những khoảnh khắc tim ta đã đập nhanh hơn vì hạnh phúc.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mua vé concert không nhất thiết là hoang phí?
Mua vé concert có thể là cách chuyển tiền từ tài sản vật chất sang tài sản trải nghiệm. Một buổi hòa nhạc tạo ra ký ức, sự kết nối và những trải nghiệm góp phần định hình căn tính. Tuy vậy, ý nghĩa của khoản chi nằm ở giá trị mà nó mang lại cho đời sống, thay vì chỉ phụ thuộc vào việc đó có phải vật sở hữu lâu dài hay không.
Vì sao trải nghiệm có thể đem lại hạnh phúc lâu hơn vật chất?
Vật chất thường nhanh chóng trở thành một phần quen thuộc của đời sống và không còn tạo nhiều hứng thú như ban đầu. Trải nghiệm tuy hữu hạn nhưng được lưu giữ dưới dạng ký ức đặc biệt, đồng thời tạo cơ hội kết nối với người khác. Những điều này giúp trải nghiệm gắn với căn tính và câu chuyện cá nhân sâu sắc hơn.
Thiếu niềm vui lâu dài ảnh hưởng đến con người thế nào?
Việc liên tục từ chối niềm vui để theo đuổi một mục tiêu xa vời có thể khiến con người sống trong căng thẳng kéo dài. Bài viết mô tả trạng thái này như một dạng mài mòn cả về tâm lý lẫn sinh lý, khi cơ thể thiếu những quãng nghỉ cảm xúc tích cực và khả năng hồi phục của tâm trí dần cạn kiệt.
Làm sao nhìn nhận niềm vui của người khác bao dung hơn?
Có thể bắt đầu bằng việc nhận ra mỗi thế hệ có chiến lược sinh tồn khác nhau. Một đêm nhạc hay chuyến đi đôi khi chứa đựng niềm tự hào, sự kết nối, lòng biết ơn và cảm giác được sống trọn vẹn. Nhìn vào những tầng ý nghĩa đó giúp ta tránh áp đặt một hệ quy chiếu cũ lên lựa chọn của người khác.
Tài liệu tham khảo
- Ben-Shahar, T. (2007). Happier: Learn the secrets to daily joy and lasting fulfillment. McGraw-Hill.
- Gilovich, T., Kumar, A., & Jampol, L. (2015). A wonderful life: Experiential consumption and the pursuit of happiness. Journal of Consumer Psychology, 25(1), 152–165.
- Kahneman, D., et al. (2006). Would you be happier if you were richer? A focusing illusion. Science, 312(5782), 1908–1910.
- Lyubomirsky, S., Sheldon, K. M., & Schkade, D. (2005). Pursuing happiness: The architecture of sustainable change. Review of General Psychology, 9(2), 111–131.
- Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
- Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218–226.