Làm sao để rèn luyện khả năng tự nhận thức và ngừng lặp lại những sai lầm cũ?
Vì sao 95% chúng ta đang hiểu sai chính mình
Chủ đề:
“Know thyself” - Hiểu chính mình.
Đây là một trong những châm ngôn nổi tiếng nhất từ Hy Lạp cổ đại.
Nó có nghĩa là gì, và tại sao lại quan trọng đến mức được khắc tại đền Apollo ở Delphi?
Nghe rất trừu tượng, thậm chí hơi xa vời đời sống. Vì thế, ta thường nghĩ việc “hiểu chính mình” là chuyện dành cho các triết gia, các chuyên gia tâm lý, hoặc những người có rất nhiều thời gian để ngồi suy tư về bản thân. Còn với đời sống hằng ngày, thứ ta cần quan tâm có vẻ thực tế hơn: công việc, tiền bạc, các mối quan hệ, gia đình.
Thế nhưng không phải tự nhiên mà một tri thức từ hàng nghìn năm trước vẫn được nhắc lại cho đến hôm nay.
Trong bài viết hôm nay, hãy cùng Flowable tìm hiểu vì sao khả năng tự nhận thức ảnh hưởng sâu sắc đến cách bạn suy nghĩ, cảm nhận và đưa ra lựa chọn, cũng như cách để từng bước xây dựng năng lực này trong đời sống hằng ngày.
Vand nếu bạn quan tâm đến chủ đề này, đừng quên để lại bình luận để Flowable tiếp tục đăng bài nhé.
Khả năng tự nhận thức là gì?
Bạn có tin rằng mình có khả năng tự nhận thức không? Có lẽ phần lớn chúng ta sẽ trả lời là có.
Và đó cũng là câu trả lời của 95% số người được khảo sát trong một nghiên cứu của Tasha Eurich. Một con số không quá bất ngờ. Vì làm gì có ai lại không hiểu chính mình? Ta sống với bản thân mỗi ngày, nghe được tất cả những suy nghĩ của mình cơ mà.
Thế nhưng nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chỉ có khoảng 10-15% người trong số đó thực sự đáp ứng các tiêu chí về khả năng tự nhận thức. Nói cách khác, giữa việc nghĩ rằng mình hiểu mình và thật sự nhìn rõ điều đang vận hành bên trong mình vẫn có một khoảng cách rất lớn.
Điều này không có nghĩa là chúng ta hoàn toàn xa lạ với bản thân. Bạn vẫn biết mình tên gì, làm nghề gì, có sở thích gì, thường cư xử ra sao, được người khác nhận xét là người thế nào. Nhưng đó mới chỉ là phần bề mặt.
Ở mức nền tảng, tự nhận thức giúp bạn hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa điều diễn ra bên trong và cách mình vận hành trong đời sống. Khi nhìn thấy được những nỗi sợ, nhu cầu, niềm tin và mô thức quen thuộc của mình ẩn sau những phản ứng, bạn bớt nhầm lẫn giữa “tôi là như vậy” với “tôi đang vận hành theo một cơ chế cũ”.
Vand chỉ khi nhận thức được chúng, ta mới có khả năng điều thay đổi nó, để không rơi vào vòng lặp sai lầm.
Như Carl Jung từng nói,
Chỉ khi ta chưa đưa những điều vô thức ra ánh sáng ý thức, chúng vẫn có thể dẫn dắt đời sống của ta, và ta dễ gọi đó là “số phận”.
Tại sao cần rèn luyện khả năng tự nhận thức
Nếu bạn vẫn nghĩ tự nhận thức là chuyện triết học xa xôi, hãy thử nhìn vào một tình huống rất đời thường.
Bạn thấy tự tin khi được khen. Điều đó rất bình thường. Nhưng nếu toàn bộ cảm giác về giá trị bản thân phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài, thì chỉ một lời chê cũng có thể khiến bạn sụp xuống. Bạn giận dữ, phản ứng, tự trách mình, rồi lại gồng lên để chứng minh rằng mình đủ tốt. Trên bề mặt bạn thấy mình là người thích được khen, nhưng có thể sâu bên dưới là một nỗi sợ rằng “Mình không có giá trị nếu thiếu sự công nhận từ người khác.”
Khi không hiểu mình, ta thường sống theo chế độ tự động. Nhiều phản ứng ở hiện tại thật ra đã được hình thành từ rất sớm, qua những trải nghiệm mà có khi ta không còn nhớ rõ: từng bị chỉ trích nặng nề nên rất nhạy với góp ý, từng phải làm hài lòng người khác nên né tránh xung đột, từng bị xem nhẹ cảm xúc nên luôn tỏ ra ổn ngay cả khi rất mệt.
Vand cứ thế, ta tưởng mình đang lựa chọn, nhưng nhiều lúc chỉ đang lặp lại một kịch bản cũ.
Khi có khả năng tự nhận thức, bạn biết cách đặt câu hỏi cho chính mình thay vì bị cảm xúc kéo đi: “Mình đang phản ứng với chuyện vừa xảy ra, hay với một vết thương cũ?”, “Mình đang tức giận, hay đang thấy mình không được tôn trọng?”, “Mình đang né tránh vì không muốn, hay vì sợ mình không đủ tốt?”
Năng lực này không khiến bạn hoàn hảo. Nhưng nó giúp bạn sống ít mù mờ hơn, ít bị kéo đi bởi những phản ứng cũ hơn, và có nhiều không gian hơn để lựa chọn cách mình thật sự muốn sống.
Giải pháp bắt đầu từ việc học cách nhìn lại chính mình
Một trong những cách hiệu quả và đơn giản nhất để rèn luyện tự nhận thức là viết phản tư. Đây không chỉ là viết nhật ký để ghi lại hôm nay đã xảy ra chuyện gì, mà là quá trình nhìn lại để hiểu cấu trúc bên trong của một phản ứng.
Bạn có thể bắt đầu bằng một công thức đơn giản:
Sự kiện → Cảm xúc → Suy nghĩ → Phản ứng → Nhu cầu/Nỗi sợ → Lựa chọn khác
Ví dụ, thay vì chỉ viết: “Hôm nay mình rất khó chịu vì đồng nghiệp góp ý”, bạn có thể đi sâu hơn: Chuyện gì đã xảy ra? Mình đã cảm thấy gì? Lời góp ý đó khiến mình thấy bị xem thường, hay khiến mình thấy mình không đủ giỏi? Mình đã im lặng, nổi cáu, hay tự rút lui? Điều mình thật sự cần lúc đó là được lắng nghe, được công nhận, hay được góp ý theo cách an toàn hơn?
Khi viết như vậy, những điều vốn mơ hồ trong đầu bắt đầu có hình dạng rõ hơn. Ta không còn chỉ thấy một cơn khó chịu, mà bắt đầu nhận ra cấu trúc bên dưới nó: một nỗi sợ, một nhu cầu, một niềm tin cũ, hoặc một vết thương chưa được nhìn thấy.
Bên cạnh viết phản tư, bạn có thể kết hợp thêm một số cách khác.
-
Thiền chánh niệm giúp ta luyện khả năng dừng lại và quan sát suy nghĩ trước khi phản ứng.
-
Thực hành lòng biết ơn cũng có thể giúp ta nhận ra điều gì thật sự quan trọng đối với mình.
-
Các bài trắc nghiệm tính cách cũng có thể là một công cụ đơn giản cho những người mới bắt đầu. Kết quả trắc nghiệm như một tấm bản đồ giản lược cung cấp những gợi ý cho ta quan sát bản thân tốt hơn.
Lời kết
Tự nhận thức không bao giờ là hành trình để tìm ra một định nghĩa cuối cùng về bản thân.
Nó cũng không phải là một hành trình lúc nào cũng dễ chịu. Sẽ có ngày bạn nhận ra mình không tích cực như mình vẫn nghĩ. Có ngày bạn nhận ra một nỗi sợ cũ vẫn đang âm thầm dẫn dắt lựa chọn của mình. Có ngày bạn phải đối diện với những phần bên trong mà trước đây mình vẫn né tránh.
Nhưng có một điều chắc chắn: đó là một hành trình xứng đáng.
Mỗi lần nhìn thấy mình rõ hơn một chút, ta bớt xa lạ với chính mình hơn một chút. Và có lẽ đó là ý nghĩa sâu nhất của tự nhận thức: không phải để kiểm soát mọi thứ bên trong mình, mà để sống tỉnh táo hơn, thành thật hơn, và có nhiều tự do hơn trong việc lựa chọn cách mình muốn sống.
Nếu bạn muốn bắt đầu rèn luyện tự nhận thức bằng viết phản tư, Flowable gợi ý bạn tham khảo khóa Know Thyself của Cosmic Writer một khóa học 12 tuần viết để thấu hiểu bản thân, với các bài thực hành giúp bạn quay về, đối diện và hiểu mình sâu hơn tại đây nhé!
By Flowable
Câu hỏi thường gặp
Khả năng tự nhận thức là gì?
Khả năng tự nhận thức là năng lực hiểu mối liên hệ giữa những điều diễn ra bên trong và cách mình vận hành trong đời sống. Khi có năng lực này, bạn nhận ra nỗi sợ, nhu cầu, niềm tin và mô thức quen thuộc đứng sau các phản ứng, thay vì xem chúng là bản chất cố định của mình.
Vì sao nhiều người hiểu sai về chính mình?
Nhiều người biết các thông tin bề mặt như tên tuổi, nghề nghiệp, sở thích hoặc cách cư xử, nhưng chưa nhìn rõ cơ chế bên trong đang dẫn dắt mình. Những trải nghiệm cũ có thể khiến họ phản ứng tự động, chẳng hạn nhạy cảm với góp ý, né tránh xung đột hoặc luôn tỏ ra ổn dù đang mệt.
Làm sao để rèn luyện khả năng tự nhận thức?
Bạn có thể bắt đầu bằng viết phản tư theo trình tự sự kiện, cảm xúc, suy nghĩ, phản ứng, nhu cầu hoặc nỗi sợ, rồi cân nhắc một lựa chọn khác. Thiền chánh niệm, thực hành lòng biết ơn và các bài trắc nghiệm tính cách cũng có thể hỗ trợ quan sát bản thân rõ hơn.
Tự nhận thức giúp ngừng lặp lại sai lầm cũ thế nào?
Tự nhận thức giúp bạn nhận ra khi một phản ứng hiện tại đang bị kéo bởi nỗi sợ, nhu cầu hoặc vết thương cũ. Nhờ vậy, bạn có thể dừng lại và tự hỏi mình đang phản ứng với chuyện vừa xảy ra hay với một trải nghiệm trước đây, từ đó có thêm không gian để lựa chọn cách hành xử khác.
Tài liệu tham khảo
- Eurich, T. (2017). Insight: Why we’re not as self-aware as we think, and how seeing ourselves clearly helps us succeed at work and in life. Crown Business.