Chủ đề:
“Mình đã cố gắng ngần ấy năm, rốt cuộc đã đi được đến đâu?”
Đến một độ tuổi nào đó, câu hỏi này bắt đầu xuất hiện thường xuyên hơn. Bạn làm việc chăm chỉ, học thêm, thử thay đổi đủ thứ, vậy mà mỗi lần nhìn lại, điều hiện lên đầu tiên vẫn là những gì mình chưa đạt được.
Ta thường coi cảm giác ấy là bằng chứng cho thấy mình chưa đủ giỏi, hoặc chưa đủ cố gắng. Thế nhưng, cảm giác dậm chân tại chỗ không phải lúc nào cũng phản ánh đúng quãng đường ta đã đi.
Thực tế, tiến bộ của chính mình rất dễ trở nên vô hình. Dưới đây là lý do điều đó xảy ra, và cách nhìn lại để bạn thấy rõ hơn mình đã đi được bao xa.
Thứ ta thường đo và thứ ta bỏ sót
Khi tự hỏi mình đã đi được bao xa, ta thường đo bằng những mốc nhìn thấy được: chức danh, thu nhập, hay một dự án lớn. Những mốc ấy quan trọng, nhưng ở tuổi trưởng thành, nhiều thay đổi lại diễn ra ở những chỗ khó đo đếm hơn.
Bạn kiên nhẫn hơn với một đồng nghiệp khó tính, hiểu điều mình thật sự cần trong một mối quan hệ, hay nhận ra thói quen chần chừ của mình sớm hơn trước. Không điều nào trong số đó được ghi vào CV, nên chúng gần như biến mất mỗi khi bạn tự chấm điểm cuộc đời mình.
Vì vậy, cần phân biệt hai trường hợp: bạn thật sự đứng yên ở điều mình quan tâm, hay vẫn đang tiến lên nhưng thước đo bạn dùng không phản ánh được điều đó? Nếu nhầm hai trường hợp này, bạn dễ quay sang tự trách mình, trong khi điều cần đổi là cách bạn nhìn lại.
Vì sao tiến bộ của chính mình dễ trở nên vô hình
Teresa Amabile và Steven Kramer đã phân tích gần 12.000 bản nhật ký công việc của 238 người ở bảy công ty. Họ nhận thấy, trong những sự kiện nâng đỡ cảm xúc và động lực, việc tiến bộ trong một công việc có ý nghĩa nổi bật hơn cả, kể cả khi đó chỉ là một bước nhỏ. Hai tác giả gọi đây là nguyên lý tiến bộ (progress principle) (Amabile & Kramer, 2011a).
Thế nhưng, tiến bộ và trở ngại không có sức nặng ngang nhau: một trở ngại tác động lên cảm xúc mạnh hơn một bước tiến khoảng hai đến ba lần (Amabile & Kramer, 2011b). Dữ liệu này đến từ môi trường làm việc theo dự án, nhưng nó gợi ý vì sao khi nhìn lại, một lần bị từ chối có thể hiện lên rõ hơn cả nhiều tháng tiến bộ âm thầm.
Thêm vào đó, mốc để ta so sánh cũng thường bị dời đi: vừa đạt được điều từng mong, ta đã đo mình bằng khoảng cách tới mục tiêu tiếp theo, thay vì quãng đường đã đi từ điểm xuất phát.
Việc không nhìn thấy tiến bộ không chỉ khiến ta chán nản vài buổi tối. Hai tác giả mô tả một vòng lặp: khi thấy mình tiến bộ, động lực tốt hơn, và động lực tốt lại giúp ta tiến thêm; khi không thấy tiến bộ, vòng lặp ấy có thể đảo chiều (Amabile & Kramer, 2011b).
Nhìn lại quãng đường, không chỉ khoảng cách còn lại
Muốn thấy được tiến bộ, hãy đổi điểm so sánh: đặt mình cạnh chính mình của trước đây, thay vì cạnh mục tiêu tiếp theo hay người khác. Bạn có thể chọn một mốc cách đây khoảng một năm và trả lời ba câu hỏi:
-
“Một năm trước, điều gì mình chưa làm được mà giờ đã làm được?”
-
“Điều gì từng khiến mình bối rối mà giờ mình xử lý bình thản hơn?”
-
“Mình đã thôi làm điều gì, và nhờ đó có thêm điều gì?”
Câu trả lời có thể là: một năm trước, mình còn né phát biểu trong cuộc họp, giờ đã tự trình bày một đề xuất; mình từng mất ngủ mỗi lần bị góp ý, giờ đã biết tách lời góp ý khỏi giá trị của bản thân; mình đã thôi nhận mọi việc được giao, và nhờ đó có lại những buổi tối cho mình. Không điều nào là thành tích lớn, nhưng khi ghép lại, chúng là một quãng đường thật.
Để lần nhìn lại sau không phải trông vào trí nhớ, cuối mỗi ngày làm việc, hãy ghi một dòng trả lời câu hỏi: “Hôm nay điều gì đã nhích lên, dù chỉ một chút?” Amabile và Kramer cũng khuyến khích dành vài phút mỗi ngày để ghi nhật ký công việc, vì những bước tiến nhỏ rất dễ bị lãng quên (Amabile & Kramer, 2011c). Vài tháng sau, những dòng ấy sẽ là bằng chứng mà cảm giác không thể thay thế.
Cũng có lúc, nhìn lại cho bạn thấy điều ngược lại: suốt nhiều tháng, điều mình quan tâm thật sự không nhích lên. Đó không phải lý do để tự trách, mà là một tín hiệu. Có thể con đường hay môi trường hiện tại không còn phù hợp với bạn nữa, điều mà Flowable từng bàn trong bài viết về chuyện đổi hướng ngày 21/08. Cũng có thể bạn đã quá mệt để đi tiếp.
Lời kết
Cảm giác “chưa đi đến đâu” thường đến từ việc ta chỉ nhìn về phía trước. Thỉnh thoảng ngoảnh lại nhìn quãng đường đã đi không khiến bạn bớt tham vọng, mà giúp bạn còn đủ sức để đi tiếp.
Lần tới, khi câu hỏi “mình đã đi được đến đâu?” quay trở lại, hãy trả lời nó bằng những dòng bạn đã ghi, thay vì bằng cảm giác của một buổi tối mệt mỏi.
Một năm trước, điều gì bạn chưa làm được mà giờ đã làm được?
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cố gắng nhiều vẫn thấy mình đứng yên?
Cảm giác đứng yên có thể xuất hiện vì ta thường đo tiến bộ bằng chức danh, thu nhập hoặc dự án lớn. Trong khi đó, nhiều thay đổi quan trọng diễn ra ở những điều khó đo đếm như kiên nhẫn hơn, hiểu rõ nhu cầu của mình hoặc xử lý bối rối bình thản hơn. Khi thước đo không phản ánh những thay đổi này, tiến bộ dễ trở nên vô hình.
Nguyên lý tiến bộ ảnh hưởng đến động lực thế nào?
Nguyên lý tiến bộ cho rằng việc nhận thấy mình đang tiến lên trong một công việc có ý nghĩa có thể nâng đỡ cảm xúc và động lực, kể cả khi đó chỉ là một bước nhỏ. Khi thấy mình tiến bộ, động lực tốt hơn và giúp ta tiến thêm. Ngược lại, không nhìn thấy tiến bộ có thể khiến vòng lặp động lực đảo chiều.
Làm sao để nhìn lại tiến bộ của bản thân rõ hơn?
Hãy đặt mình cạnh chính mình của trước đây thay vì chỉ so sánh với mục tiêu tiếp theo hoặc người khác. Chọn một mốc khoảng một năm trước, rồi tự hỏi điều gì mình chưa làm được mà giờ đã làm được, điều gì từng khiến mình bối rối nhưng nay đã xử lý bình thản hơn, và mình đã thôi làm điều gì để có thêm điều gì.
Vì sao nên ghi lại những bước tiến nhỏ mỗi ngày?
Những bước tiến nhỏ rất dễ bị lãng quên, nhất là khi một trở ngại gây ảnh hưởng lên cảm xúc mạnh hơn nhiều so với một bước tiến. Ghi một dòng cuối mỗi ngày về điều đã nhích lên giúp tạo ra bằng chứng cụ thể thay cho cảm giác mệt mỏi. Sau vài tháng, các ghi chép này cho thấy một quãng đường thật.
Tài liệu tham khảo
- Amabile, T. M., & Kramer, S. J. (2011a). The power of small wins. Harvard Business Review, 89(5), 70–80.
- Amabile, T. M., & Kramer, S. J. (2011b). The Progress Principle: Using Small Wins to Ignite Joy, Engagement, and Creativity at Work. Harvard Business Review Press.
- Amabile, T. M., & Kramer, S. J. (2011c). Four reasons to keep a work diary. Harvard Business Review Blog Network.