Hệ quả của việc tôn sùng hiệu suất và cách khôi phục sự cân bằng giữa thành tựu và ý nghĩa
Giải mã học thuyết Iain McGilchrist về sự mất cân bằng não bộ và nghệ thuật khôi phục ý nghĩa sống
Chủ đề:
Sự thật là, hiệu suất cao không đồng nghĩa với một đời sống đủ đầy. Dù bạn có đang sở hữu một sự nghiệp thăng tiến hay một bảng kế hoạch hoàn hảo đến từng phút, cảm giác trống rỗng vẫn có thể ập đến như một vị khách không mời vào mỗi cuối ngày. Bạn thấy mình vận hành trơn tru như một cỗ máy, nhưng bên trong lại là một khoảng trống hun hút. Chúng mình thường phân tích mọi thứ, tối ưu hóa mọi giờ làm việc, đo lường từng calo nạp vào, nhưng lại quên mất cách để đơn giản là hiện diện trong một khoảnh khắc.
Tại sao lại có nghịch lý này? Câu trả lời nằm sâu trong cách mà bộ não của chúng ta tri nhận thế giới, một chủ đề mà Iain McGilchrist đã dành cả cuộc đời để giải mã. Công trình của ông không chỉ là khoa học, nó là một tiếng chuông cảnh tỉnh cho một nền văn minh đang dần mất đi linh hồn.
“Não trái là logic, não phải là sáng tạo” có thật sự đúng?
Iain McGilchrist không phải là một nhà khoa học ngồi trong phòng lab tách biệt với thế giới. Ông là một bác sĩ tâm thần, một nhà thần kinh học, và đồng thời là một học giả văn chương từ Oxford. Chính sự kết hợp kỳ lạ này đã giúp ông nhìn thấy những điều mà các nhà khoa học thuần túy thường bỏ lỡ. Ông không chỉ nhìn vào các tế bào thần kinh, ông nhìn vào cách con người tạo ra ý nghĩa cho cuộc đời mình.
Lập luận trung tâm của ông xoay quanh sự khác biệt giữa hai bán cầu não. Có lẽ bạn đã từng nghe những lý thuyết phổ thông kiểu: “não trái là logic, não phải là sáng tạo”. Nhưng sự thật sâu sắc hơn thế nhiều. McGilchrist chứng minh rằng cả hai bán cầu đều tham gia vào mọi việc, từ làm toán đến vẽ tranh. Sự khác biệt thực sự không nằm ở việc chúng “làm cái gì”, mà là chúng “làm theo cách nào”. Đó là sự khác biệt về “attention” (sự chú ý), thứ vốn dĩ định hình nên toàn bộ thực tại của chúng ta.
Hai cách nhìn, hai thế giới khác biệt
Để dễ hiểu, bạn hãy tưởng tượng hai bán cầu não của chúng ta được chia thành hai chức năng tương hỗ: săn mồi và quan sát. Trong cuốn sách nổi tiếng của ông The Master and His Emissary (Chủ nhân và sứ giả), Iain McGilchrist kể về một nghiên cứu trên loài chim để minh họa sự khác biệt tinh vi này.
Hãy tưởng tượng một con chim đang mổ hạt dưới đất. Để làm điều đó hiệu quả, nó phải tập trung rất hẹp vào những hạt nhỏ ngay trước mắt. Kiểu chú ý này mang tính chọn lọc, cụ thể và hướng đến mục tiêu duy nhất là chiếm hữu được hạt thức ăn. Đây là cách hoạt động điển hình của bán cầu trái, nơi đóng vai trò của một người thợ săn: thu hẹp tầm nhìn, tập trung vào chi tiết để thực thi nhiệm vụ. Nó nhìn thế giới như một bộ công cụ. Nó yêu thích sự chính xác, các con số, những gì có thể kiểm soát được. Nó giỏi chia nhỏ và phân loại mọi thứ ra để xử lý, nhưng nhược điểm lớn nhất là nó không bao giờ nhìn thấy bức tranh toàn cảnh.
Thế nhưng, nếu con chim chỉ chăm chăm vào hạt, nó sẽ nhanh chóng trở thành con mồi. Vì vậy, đồng thời với việc mổ hạt, nó cần một dạng chú ý khác, một sự cảnh giác rộng mở với toàn bộ môi trường xung quanh, nhạy cảm với những chuyển động bất thường hay bóng dáng của kẻ săn mồi. Kiểu chú ý này không khóa chặt vào một điểm, mà bao quát bối cảnh và các mối quan hệ của vạn vật đang hiện hữu xung quanh. Đó là đặc trưng của bán cầu phải, nơi đóng vai trò của người quan sát.
Người quan sát nhìn thấy bức tranh toàn cảnh, cảm nhận sự sống động, sự thay đổi và mối liên kết kỳ diệu giữa vạn vật. Nó hiểu được phép ẩn dụ và là nơi trú ngụ của sự thấu cảm. Nó chấp nhận sự mơ hồ và trân trọng những giá trị không thể đo lường bằng con số.
Sự thật là chúng ta cần cả hai để sống một cách toàn vẹn: bán cầu trái giúp chúng ta thực thi, tổ chức và đạt hiệu suất cao trong từng nhiệm vụ cụ thể; nhưng chính bán cầu phải mới định hướng cho toàn bộ hành trình, giúp chúng ta nhìn thấy bức tranh lớn và kết nối những việc mình làm với một tầng ý nghĩa sâu hơn.
Bi kịch của người sứ giả phản bội
Tựa đề cuốn sách The Master and His Emissary (Chủ nhân và sứ giả), lấy cảm hứng từ một câu chuyện ngụ ngôn cổ. Có một vị vua thông thái quản lý một vương quốc giàu có. Ông có một vị sứ giả giúp quản lý các công việc chi tiết thay mình. Ban đầu, sứ giả làm việc rất hiệu quả. Nhưng dần dần, sự kiêu ngạo trỗi dậy. Anh ta bắt đầu tin rằng mình mới là người thực sự nắm quyền, vì anh ta là người cầm sổ sách, con số và các quy trình. Anh ta bắt đầu gạt bỏ vị vua, cho rằng những lời khuyên về tầm nhìn và tình thương của vua là mơ hồ và không thực tế.
Kết quả là vương quốc rơi vào hỗn loạn. Sứ giả có thể quản lý các con số rất tốt, nhưng anh ta không biết cách giữ cho vương quốc hạnh phúc và bình yên.
McGilchrist lập luận rằng đây chính là câu chuyện của xã hội hiện đại. Chúng ta đã biến “sứ giả” (não trái) thành kẻ thống trị. Chúng ta sống trong một nền văn hóa “left-hemisphere dominated” (thống trị bởi bán cầu não trái). Đó là một thế giới đề cao sự hiệu quả tuyệt đối, các quy trình máy móc và những dữ liệu vô hồn. Sự thật là, khi chỉ còn tư duy phân tích chiếm ưu thế, chúng ta tối ưu hóa mọi quy trình nhưng đánh mất đi ý nghĩa của sự tồn tại.
Tại sao người trẻ hiện đại lại kiệt sức?
Nếu bạn 25 tuổi và đang chật vật với brain fog (sương mù não), overthinking (suy nghĩ quá mức) và cảm giác mất phương hướng, bạn không hề cô đơn. Có thể bạn đang sống trong một môi trường ép buộc não bộ của bạn phải vận hành như một sứ giả 24/7.
Lịch làm việc dày đặc, những thông báo liên tục từ điện thoại khiến sự chú ý của bạn bị xé nhỏ thành từng mảnh vụn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng môi trường quá kích thích làm suy giảm khả năng duy trì chú ý sâu và gia tăng đáng kể cảm giác lo âu. Khi sự chú ý bị phân mảnh, bạn mất đi khả năng kết nối với bối cảnh rộng lớn hơn. Bạn học cách chia nhỏ mục tiêu thành từng nhiệm vụ (task), nhưng lại quên mất việc hỏi rằng những việc này phục vụ điều gì cho giá trị sống của mình.
Nghịch lý là, càng cố gắng kiểm soát cuộc đời bằng các bảng biểu và con số, chúng ta càng thấy lo âu. Bởi vì não trái càng kiểm soát, nó càng thấy nhiều thứ nằm ngoài tầm kiểm soát, và nó lại càng muốn siết chặt hơn. Đó là một vòng lặp vô tận dẫn đến sự kiệt quệ tinh thần.
Đánh thức “chủ nhân” bên trong: Những thực hành để cân bằng não bộ
Vậy, làm thế nào để chúng mình đưa **“**người chủ nhân**” quay trở lại vị trí trung tâm? Câu trả lời không nằm ở việc vứt bỏ logic, mà là tái thiết lập trật tự bên trong não bộ thông qua các phương pháp từ Tâm lý học tích cực.
-
Thứ nhất, hãy bảo vệ không gian cho “chú ý sâu”. Sự cân bằng bắt đầu từ việc bạn cho phép tâm trí được nghỉ ngơi khỏi những kích thích rác. Hãy thử thực hành single-tasking (đơn nhiệm), chỉ làm một việc duy nhất, cảm nhận nó trọn vẹn thay vì multi-tasking (đa nhiệm). Khi bạn pha một tách trà, hãy chỉ pha trà, đừng vội nghĩ tới việc cần chuẩn bị gì cho cuộc họp tiếp theo. Đây không chỉ là năng suất, đây là cách bạn phục hồi khả năng hiện diện.
-
Thứ hai, hãy nuôi dưỡng nhận thức toàn cảnh thông qua phản tư. Mỗi tuần, hãy dành thời gian để viết nhật ký. Đừng chỉ ghi lại những việc bạn đã làm, hãy hỏi: Trải nghiệm này dạy mình điều gì về bản thân?. Câu hỏi này giúp kích hoạt não phải, đưa bạn thoát ra khỏi những chi tiết vụn vặt để nhìn thấy dòng chảy của cuộc đời mình.
-
Thứ ba, hãy dành thời gian cho những trải nghiệm không thể định lượng. Nghệ thuật, thiên nhiên và sự tĩnh lặng chính là những **“**ngôn ngữ” của bán cầu não phải. Nhiều nghiên cứu trong positive psychology (tâm lý học tích cực) đã xác nhận rằng sự kết nối với thiên nhiên hay nghệ thuật là yếu tố then chốt cho wellbeing (sự hạnh phúc toàn diện). Một buổi chiều đi bộ trong công viên không có điện thoại không phải là lười biếng. Đó là cách bạn nạp lại năng lượng cho **“**người chủ” bên trong mình.
Cuối cùng, hãy học cách tin tưởng trực giác. Không phải mọi câu trả lời đều nằm ở các bảng tính excel. Có những quyết định cần đến tiếng nói của trái tim và những giá trị cốt lõi. Sự cân bằng giữa lý trí sắc bén và trực giác thấu suốt mới chính là biểu hiện của một cá nhân trưởng thành và hạnh phúc.
Cuộc khủng hoảng của thời đại chúng ta có thể bắt đầu từ một sự mất cân bằng rất tinh vi trong cách chúng ta chú ý. Nếu bạn đang thấy kiệt sức, hãy nhớ rằng bạn không cần phải làm nhiều hơn, bạn chỉ cần sống “toàn vẹn” hơn. Chúng ta không cần chối bỏ sứ giả, chúng ta chỉ cần đặt anh ta về đúng vị trí thực thi. Để khi ngày kết thúc, chúng ta không chỉ có một danh sách việc đã hoàn thành, mà còn có một trái tim cảm thấy đủ đầy và bình yên.
Sau cùng, hiệu suất chỉ là một mảnh ghép của hạnh phúc toàn diện. Để biết liệu bạn có đang thực sự hạnh phúc hay chỉ đang "chạy tốt", hãy dành 3 phút thực hiện bài trắc nghiệm PERMAR về hạnh phúc dựa theo chuẩn khoa học về tâm lý học tích cực cùng Flowable tại đây nhé.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hiệu suất cao vẫn có thể khiến con người trống rỗng?
Hiệu suất cao chỉ giúp con người thực thi, tổ chức và hoàn thành nhiệm vụ cụ thể. Khi quá tập trung vào tối ưu hóa, con số và quy trình, chúng ta có thể đánh mất bối cảnh rộng lớn hơn, sự kết nối với giá trị sống và cảm giác ý nghĩa. Vì vậy, một đời sống vận hành trơn tru vẫn có thể đi kèm cảm giác trống rỗng.
Iain McGilchrist giải thích sự khác biệt giữa hai bán cầu thế nào?
Iain McGilchrist cho rằng hai bán cầu não không đơn giản lần lượt phụ trách logic và sáng tạo. Cả hai cùng tham gia vào nhiều hoạt động, nhưng khác nhau ở cách chú ý. Bán cầu trái thu hẹp vào chi tiết và mục tiêu cụ thể, còn bán cầu phải mở rộng để nhận biết bối cảnh, mối liên hệ, sự sống động và những giá trị khó đo lường.
Vì sao người trẻ hiện đại dễ kiệt sức và mất phương hướng?
Lịch làm việc dày đặc, thông báo liên tục và môi trường quá kích thích khiến sự chú ý bị chia nhỏ. Khi phải vận hành như một sứ giả suốt ngày, người trẻ dễ mắc kẹt trong nhiệm vụ, bảng biểu và con số, đồng thời quên hỏi những việc mình làm phục vụ giá trị sống nào. Điều này có thể làm tăng lo âu và cảm giác mất phương hướng.
Làm sao để khôi phục sự cân bằng giữa hiệu suất và ý nghĩa?
Có thể bắt đầu bằng việc bảo vệ không gian cho chú ý sâu, thực hành đơn nhiệm và dành thời gian phản tư qua viết nhật ký. Bên cạnh đó, hãy nuôi dưỡng những trải nghiệm không thể định lượng như nghệ thuật, thiên nhiên và sự tĩnh lặng. Sự cân bằng cũng cần khả năng tin tưởng trực giác và kết nối quyết định với các giá trị cốt lõi.
Tài liệu tham khảo
- McGilchrist, I. (2009). The Master and His Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World. Yale University Press.
- Rosen, L. D., Lim, A. F., Carrier, L. M., & Cheever, N. A. (2013). An empirical examination of the educational impact of text message-induced task switching in the classroom. Educational Psychology.
- Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. Free Press.