Chủ đề:
Bài này đào sâu một phần của Thấu hiểu bản thân là gì? 4 khía cạnh cần được thấu hiểu.
Có bao giờ bạn nhận ra mình đã kiệt sức, khi chẳng còn muốn làm thêm điều gì?
Hay nhận ra mình đang nóng giận, sau khi đã nói những lời khiến người khác tổn thương?
Trong guồng quay hối hả của cuộc sống, mọi thứ thường diễn ra quá nhanh. Chúng ta xử lý hàng chục email, đưa ra vô số quyết định và giao tiếp với rất nhiều người trong cùng một ngày. Hệ quả là, ta thường có xu hướng phản ứng theo bản năng trước khi kịp hiểu rõ điều gì đang thực sự diễn ra bên trong mình. Muốn phát triển khả năng tự nhận thức, đôi khi, chúng ta chỉ cần một khoảng dừng.
Trong bài viết dưới đây, Flowable sẽ gợi ý ba cách đơn giản để bạn thấu hiểu hơn về chính mình.
Thiền – nhận diện cảm xúc trước khi phản ứng
Một tin nhắn khiến bạn khó chịu. Một lời góp ý mang lại cảm giác “bị đánh giá”. Một cuộc trò chuyện không diễn ra như mong muốn.
Trong những khoảnh khắc đó, phản ứng của chúng ta thường xuất hiện rất nhanh: bực tức, phòng thủ, lo lắng hoặc tìm cách rút lui.
Thiền chánh niệm (mindfulness) chính là công cụ giúp bạn tạo ra một khoảng cách an toàn giữa kích thích bên ngoài và phản ứng bên trong. Thay vì cố gắng xua đi những suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực, thiền hướng chúng ta đến khả năng nhận diện chúng. Sau đó, đưa sự chú ý của ta trở lại với hiện tại. Nhiều nghiên cứu về tâm lý học đã chứng minh rằng, thực hành chánh niệm thường xuyên giúp con người tăng cường khả năng điều chỉnh cảm xúc.
Khi có một khoảng dừng, bạn bắt đầu nhìn thấy những điều thường bị bỏ qua: vấn đề gì đã chạm đến mình, cảm xúc nào xuất hiện và mình thường đối diện với nó ra sao. Quan sát đủ lâu, bạn có thể nhận ra những nguyên nhân khiến mình căng thẳng, tổn thương hoặc né tránh.
Viết – lưu lại những điều trí nhớ dễ bỏ qua
Một ngày của bạn có thể chứa đựng vô vàn cảm xúc, nhưng đến khi ngả lưng xuống giường, tâm trí đôi khi chỉ đọng lại một kết luận ngắn gọn: “Hôm nay thật tồi tệ”.
Trí nhớ của chúng ta rất dễ bị đánh lừa bởi những cảm xúc nổi bật nhất. Vì vậy, chúng khiến ta bỏ lỡ những tình tiết quan trọng để thấu hiểu nguyên nhân sâu xa.
Viết giúp bóc tách trải nghiệm thành những chi tiết cụ thể hơn: chuyện gì đã xảy ra, mình cảm thấy thế nào, mình phản ứng ra sao và yếu tố nào đã kích hoạt phản ứng ấy.
Tiến sĩ James Pennebaker, người tiên phong trong các nghiên cứu về phương pháp viết biểu đạt (expressive writing), đã chỉ ra rằng: việc diễn giải trải nghiệm bằng ngôn ngữ buộc não bộ phải chậm lại. Quá trình viết giúp chúng ta sắp xếp những cảm xúc hỗn độn thành một câu chuyện có tính logic và mạch lạc hơn.
Để nâng cao khả năng tự nhận thức, bạn không cần phải viết thật trau chuốt. Điều quan trọng là, hãy ghi chép những gì đã diễn ra với cảm xúc thật. Để sau một thời gian, bạn có thể tự mình đối chiếu.
Ví dụ, bạn luôn tự dán nhãn bản thân là một người lười biếng và thiếu kỷ luật. Nhưng khi đọc lại nhật ký, bạn nhận ra mình chỉ trì hoãn khi phải đối diện với những nhiệm vụ không có mục tiêu cụ thể.
Những ghi chép thường xuyên sẽ cho bạn một hình dung rõ hơn về vấn đề của mình. Từ đó, nỗi hoài nghi về bản thân sẽ trở thành một câu hỏi mà bạn có thể quan sát và kiểm chứng.
Quan sát – kiểm chứng những gì bạn nghĩ về mình
Một nhận định về bản thân chỉ thực sự hữu ích khi nó được kiểm chứng trong đời sống thực tế.
Bạn nghĩ mình sợ thay đổi. Hãy nhìn lại những lần bạn chủ động bắt đầu một điều mới.
Bạn nghĩ mình thiếu kỷ luật. Hãy nhớ đến những mục tiêu bạn vẫn kiên trì suốt trong một thời gian dài.
Bạn nghĩ mình không chịu được áp lực. Hãy quan sát những kiểu áp lực khiến bạn tiến bộ và những kiểu khiến bạn quá tải.
Những tình huống khó chịu như bị từ chối, thất vọng, căng thẳng hay mất kiểm soát thường là tấm gương phản chiếu xu hướng hành vi của chúng ta. Sau nhiều lần quan sát, bạn có thể phát hiện điều mình từng gọi là “tính cách” thực ra chỉ xuất hiện trong một số hoàn cảnh nhất định.
Đó là lý do hành trình “hiểu mình” luôn đòi hỏi sự kiên nhẫn. Một thất bại hay một khoảnh khắc tỏa sáng không đủ để kết luận về con người bạn. Hãy nhìn vào những phản ứng lặp đi lặp lại của bản thân trong nhiều tình huống. Qua đó, bạn dần nhận ra mình thường phản ứng thế nào, điều gì kích hoạt cảm xúc ấy và hoàn cảnh nào sẽ khiến chúng xuất hiện.
Lời kết
Triết gia Aristotle từng viết:
“Biết mình là khởi đầu của mọi sự khôn ngoan.”
*> (Knowing yourself is the beginning of all wisdom).
Khả năng tự nhận thức không khiến những khó khăn biến mất. Nhưng khi hiểu rõ xu hướng mình suy nghĩ, cảm nhận và hành động, ta có thêm cơ sở để lựa chọn cách đối diện với chúng. Hãy bắt đầu bằng từng bước đơn giản: dừng lại trước khi phản ứng trong một tình huống khó chịu, viết vài dòng để lưu lại cảm xúc, và quan sát cách mình hành xử trong những hoàn cảnh khác nhau.
Hiểu mình là một quá trình, không phải là một đích đến. Con người sẽ dần thay đổi theo thời gian. Càng sống, càng trải nghiệm, càng tích lũy đủ lâu, ta càng có cơ hội nhận ra điều gì mới thực sự quan trọng.
Và hôm nay, hãy bắt đầu bằng một suy ngẫm:
“Nếu dành thời gian để quan sát bản thân kỹ hơn, bạn có đang vô tình bỏ quên những điều tốt đẹp vẫn luôn hiện hữu bên trong mình?”
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để phát triển khả năng tự nhận thức?
Bạn có thể bắt đầu bằng ba cách đơn giản: dừng lại để nhận diện cảm xúc trước khi phản ứng, viết lại những gì đã xảy ra và quan sát cách mình hành xử trong nhiều hoàn cảnh. Việc này giúp bạn nhận ra điều gì kích hoạt cảm xúc, mình thường phản ứng ra sao và những nhận định nào về bản thân cần được kiểm chứng.
Thiền giúp hiểu cảm xúc của bản thân thế nào?
Thiền chánh niệm tạo ra khoảng cách giữa kích thích bên ngoài và phản ứng bên trong. Thay vì cố xua đi suy nghĩ hoặc cảm xúc tiêu cực, bạn học cách nhận diện chúng rồi đưa sự chú ý trở lại hiện tại. Nhờ quan sát đủ lâu, bạn có thể nhận ra điều gì đã chạm đến mình và nguyên nhân khiến bản thân căng thẳng, tổn thương hoặc né tránh.
Vì sao viết giúp thấu hiểu bản thân rõ hơn?
Viết giúp tách một trải nghiệm thành những chi tiết cụ thể như chuyện đã xảy ra, cảm xúc, phản ứng và yếu tố kích hoạt. Việc diễn giải bằng ngôn ngữ khiến tâm trí chậm lại, đồng thời sắp xếp cảm xúc hỗn độn thành câu chuyện mạch lạc hơn. Khi đọc lại các ghi chép, bạn có thể đối chiếu và nhận ra những xu hướng lặp lại.
Vì sao không nên kết luận tính cách từ một trải nghiệm?
Một thất bại hoặc khoảnh khắc tỏa sáng chưa đủ để kết luận về con người bạn. Một nhận định về bản thân chỉ hữu ích khi được kiểm chứng trong đời sống thực tế và nhiều hoàn cảnh khác nhau. Bằng cách quan sát các phản ứng lặp đi lặp lại, bạn có thể phân biệt điều thật sự ổn định với xu hướng chỉ xuất hiện trong một số tình huống.
Tài liệu tham khảo
- Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why can it matter more than IQ. Bantam Books.
- Pennebaker, J. W. (1997). Writing about emotional experiences as a therapeutic process. Psychological Science, 8(3), 162–166.
- Tang, Y. Y., Hölzel, B. K., & Posner, M. I. (2015). The neuroscience of mindfulness meditation. Nature Reviews Neuroscience, 16(4), 213–225.