Khi việc phát triển bản thân trở thành một hình thức tiêu dùng
Ngày nay, việc trở thành một phiên bản tốt hơn của chính mình chưa bao giờ dễ tiếp cận đến thế.
Chủ đề:
Chỉ cần vài phút, bạn có thể xem một video về xây dựng thói quen, lưu một bài viết về chữa lành, nghe podcast về quản lý cảm xúc, đăng ký một khóa học trực tuyến hay hỏi AI cách giải quyết gần như bất kỳ vấn đề nào trong cuộc sống. Kiến thức không còn là thứ khan hiếm, và việc học dường như chỉ cách chúng ta một cú chạm.
Thế nhưng, giữa thời đại mà thông tin về phát triển bản thân xuất hiện nhiều hơn bao giờ hết, có một nghịch lý cũng ngày càng rõ ràng hơn: chúng ta biết nhiều hơn, nhưng không nhất thiết thay đổi nhiều hơn. Nhiều người có thể giải thích rất rõ nguyên lý hình thành thói quen, hiểu tầm quan trọng của việc thiết lập ranh giới, biết cách quản lý cảm xúc hay xây dựng các mối quan hệ lành mạnh, nhưng khi nhìn lại cuộc sống của mình, họ vẫn cảm thấy mọi thứ gần như đứng yên.
Vì sao điều đó lại xảy ra?
Khi phát triển bản thân cũng trở thành một thứ để tiêu dùng
Trong nhiều năm qua, nền kinh tế số đã thay đổi cách con người tiếp cận gần như mọi thứ. Chúng ta tiêu thụ phim ảnh, âm nhạc, tin tức và cả những trải nghiệm chỉ bằng một thao tác lướt màn hình. Điều đáng chú ý là cùng với sự phát triển đó, phát triển bản thân cũng dần vận hành theo chính cơ chế của nền kinh tế tiêu dùng.
Chúng ta lưu bài viết để "đọc sau", mua thêm một cuốn sách vì nghĩ rằng mình sẽ sớm bắt đầu, xem hết video này đến video khác với hy vọng sẽ tìm được một phương pháp hiệu quả hơn. Mỗi ngày, chúng ta thu thập thêm một vài ý tưởng, một vài mô hình mới và một vài lời khuyên mới, rồi dần hình thành cảm giác rằng mình đang tiến bộ chỉ vì lượng kiến thức mình sở hữu ngày càng nhiều.
Ở một mức độ nào đó, việc học hỏi liên tục là điều rất tích cực. Nhưng khi việc tiếp nhận thông tin trở thành mục tiêu thay vì là điểm khởi đầu của hành động, phát triển bản thân rất dễ biến thành một hình thức tiêu dùng khác. Ta không còn thực sự sống cùng những điều mình học được, mà chỉ liên tục chuyển từ nội dung này sang nội dung khác, giống như cách ta chuyển giữa những bộ phim hay những đoạn video ngắn.
Nhà nghiên cứu Nicholas Carr trong The Shallows (2010) cho rằng môi trường số đang khiến con người quen với việc tiếp nhận lượng lớn thông tin trong thời gian ngắn, nhưng lại dành ít thời gian hơn để suy ngẫm và chuyển hóa chúng thành hiểu biết sâu sắc. Khi việc tiếp nhận diễn ra liên tục, chúng ta rất dễ đánh đồng cảm giác bận rộn với cảm giác đang phát triển thật sự.
Não bộ rất dễ nhầm lẫn giữa "cảm giác tiến bộ" và "sự tiến bộ thật sự
Một điều thú vị là con người không chỉ học bằng lý trí, mà còn phản ứng rất mạnh với cảm giác về sự tiến bộ. Mỗi khi hiểu thêm một khái niệm mới, tìm thấy một lời giải thích hợp lý hay hình dung rõ hơn về phiên bản mình muốn trở thành, não bộ sẽ tạo ra cảm giác hứng khởi và thỏa mãn. Chính cảm giác ấy khiến chúng ta tin rằng mình đang tiến gần hơn tới mục tiêu, dù hành vi thực tế có thể vẫn chưa thay đổi.
Đó là lý do sau khi xem xong một bài TED Talk truyền cảm hứng, đọc một chương sách rất hay hay hoàn thành một khóa học trực tuyến, nhiều người cảm thấy mình đã bắt đầu một hành trình mới. Cảm giác ấy hoàn toàn có thật, nhưng nó chưa phải là sự thay đổi.
Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer chỉ ra rằng con người thường dừng lại ở giai đoạn hình thành ý định nếu không chuyển ý định đó thành một kế hoạch hành động cụ thể. Chúng ta dễ nhận được cảm giác hài lòng ngay từ lúc chuẩn bị hoặc tưởng tượng về mục tiêu, trong khi chính những trải nghiệm thực tế mới là điều tạo nên năng lực và thay đổi lâu dài (Gollwitzer, 1999).
Nói cách khác, điều khiến chúng ta mắc kẹt nhiều khi không phải vì thiếu động lực, mà vì đã nhận được quá nhiều phần thưởng về mặt tâm lý trước cả khi bắt đầu.
Kiến thức có thể chỉ đường, nhưng trải nghiệm mới tạo nên sự chuyển hóa
Có một giới hạn mà mọi cuốn sách, mọi khóa học hay thậm chí cả AI đều không thể vượt qua: chúng có thể giúp bạn hiểu điều nên làm, nhưng không thể sống thay bạn.
Không một bài viết nào có thể thay bạn trải qua cảm giác ngại ngùng trong lần đầu phát biểu trước đám đông. Không một chatbot nào có thể thay bạn duy trì việc tập thể dục vào những buổi sáng thiếu động lực. Cũng không một mô hình tâm lý nào có thể thay bạn bước vào một cuộc trò chuyện khó khăn hay đối diện với cảm giác thất bại khi mọi thứ không diễn ra như mong muốn.
Nhà giáo dục David Kolb cho rằng học tập thực sự không chỉ đến từ việc tiếp nhận kiến thức, mà là một chu trình gồm:
trải nghiệm, phản tư, khái quát hóa và tiếp tục thử nghiệm.
Chính trải nghiệm là nơi kiến thức được kiểm chứng, điều chỉnh và dần trở thành một phần trong cách con người suy nghĩ và hành động (Kolb, 1984).
Có lẽ vì vậy mà hai người đọc cùng một cuốn sách có thể thay đổi theo những cách rất khác nhau. Người chỉ dừng lại ở việc hiểu sẽ có thêm một ý tưởng mới. Người sẵn sàng bước vào trải nghiệm sẽ có thêm một phiên bản mới của chính mình.
Lời kết
Điều chúng ta cần có lẽ không phải là thêm một câu trả lời.
Trong một thế giới mà kiến thức luôn sẵn có, lợi thế không còn nằm ở việc ai biết nhiều hơn. Điều ngày càng trở nên quý giá là khả năng biến điều mình "biết" thành điều mình "sống".
Có lẽ chúng ta không thiếu thêm một cuốn sách, một video hay một câu trả lời từ AI. Điều chúng ta thiếu nhiều hơn là những khoảnh khắc đủ can đảm để bước ra khỏi “vùng chuẩn bị” và bước vào “vùng trải nghiệm”, nơi mọi lý thuyết đều phải được kiểm chứng bằng hành động, nơi sự thay đổi không còn được đo bằng số nội dung đã lưu, mà bằng những điều rất nhỏ đã thật sự diễn ra trong cuộc sống.
Sau cùng, phát triển bản thân chưa bao giờ là cuộc thi xem ai biết nhiều hơn. Đó là quá trình để mỗi điều mình học được dần trở thành một phần trong cách mình lựa chọn, hành động và sống mỗi ngày.
Có lẽ sau khi đọc xong một bài viết, câu hỏi quan trọng nhất không phải là: "Mình vừa học thêm được điều gì?".
Mà là:
"Ngày mai, có điều gì trong cuộc sống của mình sẽ thật sự khác đi vì những gì mình vừa biết hôm nay?"
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao học nhiều nhưng con người vẫn khó thay đổi?
Vì việc tiếp nhận thông tin có thể tạo ra cảm giác đang tiến bộ, dù hành vi thực tế chưa thay đổi. Khi học hỏi trở thành mục tiêu thay vì điểm khởi đầu cho hành động, con người dễ chuyển liên tục giữa các nội dung và nhầm lượng kiến thức sở hữu với sự phát triển thật sự.
Cảm giác tiến bộ khác sự tiến bộ thật sự thế nào?
Cảm giác tiến bộ xuất hiện khi ta hiểu thêm một khái niệm, tìm được lời giải thích hoặc hình dung rõ hơn về phiên bản mong muốn. Sự tiến bộ thật sự chỉ hình thành khi ý định được chuyển thành kế hoạch hành động và được kiểm chứng qua những trải nghiệm thực tế.
Làm sao biến kiến thức phát triển bản thân thành thay đổi?
Hãy đưa điều đã học vào trải nghiệm cụ thể, sau đó phản tư, khái quát hóa và tiếp tục thử nghiệm. Kiến thức chỉ trở thành một phần trong cách suy nghĩ và hành động khi được kiểm chứng, điều chỉnh qua những việc thật trong đời sống.
Tài liệu tham khảo
- Carr, N. (2010). The shallows: What the Internet is doing to our brains. W. W. Norton & Company.
- Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
- Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice Hall.