Một thói quen 6 phút giúp bạn cải thiện sự tập trung và trạng thái tinh thần
(bài tập 6 phút cho người bận rộn)
Chủ đề:
Việc bạn đang nhìn vào những dòng chữ này và hiểu được ý nghĩa của chúng thực chất là một “cú hack” kỳ diệu của tiến hóa.
Sự thật là, não bộ con người không hề sở hữu một vùng chức năng dành riêng cho việc đọc ngay từ khi mới lọt lòng. Khác với khả năng nhìn hay khả năng phát âm vốn đã được lập trình sẵn trong mã gene qua hàng triệu năm, việc đọc là một kỹ năng “vay mượn”. Chúng ta không sinh ra để đọc. Chúng ta học cách để đọc.
Reading brain” - Mạng lưới thần kinh được vay mượn
Trên thang đo thời gian của tiến hóa, não bộ chúng ta chưa có đủ thời gian để phát triển một khu vực chuyên biệt cho việc đọc. Để xây dựng được “reading brain network” (mạng lưới não bộ đọc), chúng ta đã phải huy động và phối hợp các phần não bộ vốn phụ trách thị giác, thính giác, ngôn ngữ, sự chú ý và cả cảm xúc.
Sự kiện người Sumer sáng tạo ra các ký hiệu hình nêm vào khoảng 3300 năm trước Công nguyên không chỉ là một cột mốc lịch sử. Đó là thời điểm con người bắt đầu tái cấu trúc lại chính tâm trí mình. Mỗi lần bạn học một ngôn ngữ mới hay cầm một cuốn sách lên, bạn đang trực tiếp tham gia vào việc thay đổi cấu trúc vật lý và sự kết nối của các tế bào thần kinh. Đọc sách, vì thế, chính là quá trình chúng ta tự thiết kế lại tư duy của mình.
Ngôn ngữ bạn đọc định hình cách bạn tư duy
Các nhà khoa học đã khám phá ra rằng, việc đọc thực sự là một quá trình vận động toàn não bộ, kích hoạt cả bốn thùy của vỏ não. Tuy nhiên, cấu trúc ngôn ngữ khác nhau sẽ tạo ra những “bản đồ thần kinh” khác nhau.
Một ví dụ điển hình là hệ thống “logographic system” (hệ thống chữ biểu ý) của chữ Hán. Khác với hệ thống chữ cái như tiếng Anh hay tiếng Việt, mỗi biểu tượng trong chữ Hán đại diện cho một đối tượng hoặc ý tưởng. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc học chữ Hán kích hoạt các vùng não liên quan đến trí nhớ thị giác và liên tưởng thị giác mạnh mẽ hơn nhiều so với ngôn ngữ dùng chữ cái.
Minh chứng rõ rệt nhất là trường hợp một bệnh nhân song ngữ (tiếng Trung và tiếng Anh) bị đột quỵ. Sau biến cố, ông mất hoàn toàn khả năng đọc tiếng Trung nhưng kỳ lạ thay, khả năng đọc hiểu tiếng Anh vẫn nguyên vẹn. Điều này chứng minh rằng não bộ của chúng ta linh hoạt đến mức nó tự điều chỉnh mạch thần kinh để đáp ứng các yêu cầu riêng biệt của từng loại ký tự. Chúng ta không chỉ đọc ngôn ngữ, chúng ta đang để ngôn ngữ nhào nặn cấu trúc kết nối của não bộ.
Mối đe dọa từ kỷ nguyên của “nội dung nhanh
Tuy nhiên, khả năng thích nghi tuyệt vời của não bộ cũng là một con dao hai lưỡi. Trong thế giới của điện thoại và máy tính bảng, chúng ta đang dần từ bỏ việc đọc sâu để chuyển sang những nội dung nhanh dạng “passive scrolling” (lướt thụ động) và “skimming” (đọc lướt).
Khi chúng ta đọc lướt, chúng ta chỉ bắt được các từ khóa mà bỏ lỡ các mạch lập luận phức tạp. Hệ quả là chúng ta trở nên dễ bị tổn thương trước những thông tin sai lệch và mất dần khả năng phân tích đa chiều. Sự thật là, khả năng tư duy sâu sắc là nền tảng của một xã hội tự do. Nếu không thể suy nghĩ kỹ lưỡng về những gì mình đang đọc, chúng ta sẽ dần đánh mất sự độc lập trong nhận thức.
Nghịch lý rằng, khi chúng ta càng kết nối nhiều trên không gian số, chúng ta lại càng trở nên nông cạn trong tư duy. Những bộ não trẻ em bị kích thích quá mức (hyper-stimulated) bởi các thiết bị kỹ thuật số đang dần mất đi khả năng chuyển đổi giữa các tác vụ mà không đòi hỏi những kích thích nhanh hơn, mạnh hơn. Đó là lý do tại sao trẻ em thường cảm thấy “chán” ngay khi vừa rời mắt khỏi màn hình vì thế giới thực tại không thể cung cấp những đợt dopamine dồn dập như thế giới ảo.
Phép màu của việc đọc sâu
Khi chúng ta thực hành “deep reading” (đọc sâu), một điều kỳ diệu sẽ xảy ra: ranh giới giữa câu chữ và bản thể bắt đầu mờ đi. Việc đọc sâu không chỉ là một hoạt động tiếp nhận thông tin thụ động, mà là một đợt tập dượt cường độ cao cho cả trí tuệ lẫn tâm hồn.
Đầu tiên, đọc sâu là bài tập quan trọng nhất để xây dựng theory of mind (thuyết tâm trí), khả năng hiểu và dự đoán trạng thái tâm lý, niềm tin và ý định của người khác. Nghiên cứu của Kidd và Castano (2013) chỉ ra rằng việc đọc văn chương giúp tăng cường khả năng thấu cảm xã hội vượt trội.
Bạn đã bao giờ cảm thấy thắt nghẹn ở bụng khi một nhân vật bị tổn thương? Đó là vì “anterior insula” (thùy đảo trước), vùng não xử lý cảm giác đau đớn vật lý, cũng chính là nơi xử lý sự thấu cảm. Khi đọc sâu, não bộ không phân biệt được nỗi đau trong trang sách và nỗi đau của chính bạn. Chúng ta thực sự đang “sống” những cuộc đời khác, từ đó tu dưỡng lòng trắc ẩn và sự khiêm nhường về trí tuệ.
Hơn cả thấu cảm, đọc sâu còn là liều thuốc giải độc cho sự xói mòn khả năng tập trung. Trong khi “skimming” (đọc lướt) khiến tư duy trở nên phân mảnh, đọc sâu buộc não bộ phải duy trì sự chú ý liên tục, rèn luyện “cognitive endurance” (sức bền nhận thức). Điều này giúp chúng ta xây dựng các mạch thần kinh liên quan đến tư duy phân tích và giải quyết vấn đề phức tạp.
Thêm vào đó, đọc sách còn mang lại lợi ích sinh hóa tức thời. Một nghiên cứu tại University of Sussex cho thấy chỉ 6 phút đọc sách có thể giảm mức căng thẳng đến khoảng 68% trong thí nghiệm, bằng cách làm chậm nhịp tim và giảm căng cơ. (Lewis, 2009). Quá trình này làm chậm nhịp tim và giảm căng cơ, đưa tâm trí vào trạng thái “flow” (dòng chảy) giúp phục hồi năng lượng tinh thần một cách mạnh mẽ.
Khởi đầu một “reading life”: Những bước chân nhỏ cho người mới bắt đầu
Nếu việc đọc sâu là một “liều thuốc” cho tâm trí nông cạn, thì làm thế nào để chúng ta, những người đã quá quen với sự hối hả của màn hình, có thể bắt đầu? Câu trả lời không nằm ở ý chí sắt đá, mà ở việc thấu hiểu cơ chế vận hành của thói quen.
Trước hết, hãy áp dụng nguyên lý atomic habits (thói quen nguyên tử) của James Clear: bắt đầu với những mục tiêu nhỏ đến mức bạn không thể thất bại. Thay vì ép mình đọc 50 trang mỗi ngày, hãy bắt đầu với 2 trang sách trước khi đi ngủ. Sự thật là, tính nhất quán quan trọng hơn cường độ. Khi bạn duy trì được sự đều đặn, não bộ sẽ bắt đầu củng cố các kết nối thần kinh cần thiết cho sự tập trung dài hạn.
Thứ hai, hãy tận dụng ngay những “trạm đọc” kỹ thuật số mà bạn đang sở hữu. Đừng quá cứng nhắc rằng chỉ sách giấy mới mang lại trải nghiệm đọc sâu. Nếu bạn dùng iPhone, ứng dụng Books (Sách) là một công cụ cực kỳ mạnh mẽ. Bạn không chỉ có thể mua sách bản quyền trực tuyến mà còn dễ dàng tải về và lưu trữ các định dạng ebook cá nhân. Điều thú vị là ứng dụng này cho phép tùy chỉnh phông chữ, màu giấy (như tông màu sepia hay dark mode) để tối ưu hóa trải nghiệm thị giác. Đặc biệt, bạn có thể thiết lập và theo dõi mục tiêu đọc sách (set and track reading goal) hàng ngày để “gamify” thói quen đọc của mình.
Ngược lại, nếu bạn vẫn muốn giữ trọn vẹn trải nghiệm với sách giấy, hãy biến việc đọc thành một “nghi thức” tâm trí thực thụ. Sách giấy không chỉ là chất liệu, mà còn là một vật thể giúp “anchoring” (neo giữ) sự chú ý của bạn vào hiện tại, tách biệt hoàn toàn khỏi những xao nhãng kỹ thuật số. Hãy thiết kế một “frictionless environment” (môi trường không ma sát) bằng cách đặt một cuốn sách ngay trên gối hoặc trong túi xách, và quan trọng nhất, hãy để điện thoại ở một phòng khác khi bắt đầu. Sự tĩnh lặng của những trang giấy sẽ tạo ra một khoảng không gian đệm cần thiết, nơi “reading brain” của bạn không còn bị hối thúc, mà được thong thả phục hồi và tự do kiến tạo những thế giới mới.
Lời kết
Đừng chỉ đọc để lấy thông tin. Hãy đọc để được chuyển đổi từ sâu bên trong.
Hôm nay, chúng mình mời bạn tạm gác lại những thông báo đẩy, chọn một góc yên tĩnh và mở một cuốn sách lên. Hãy cho phép tâm hồn mình được thở và bộ não của bạn được thực hiện phép màu vốn có của nó.
Nếu bạn muốn bắt đầu thói quen đọc sách nhưng chưa biết nên đọc gì, chúng mình đã tổng hợp một tủ sách chọn lọc gồm những cuốn về triết học, tâm lý học và phát triển bản thân mà chúng mình đã đọc và thấy rất giá trị.
Đây là những cuốn không quá hàn lâm nhưng vẫn có chiều sâu, phù hợp để bắt đầu hành trình đọc và phát triển bản thân.
Bạn có thể xem toàn bộ danh sách tại đây.
By Flowable.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người phải học cách đọc?
Não bộ con người không có sẵn một vùng chuyên biệt dành riêng cho việc đọc từ khi mới sinh. Đọc là kỹ năng được hình thành bằng cách huy động và phối hợp nhiều vùng não vốn phụ trách thị giác, ngôn ngữ, sự chú ý, thính giác và cảm xúc.
Đọc sâu giúp cải thiện khả năng tập trung thế nào?
Đọc sâu buộc não bộ duy trì sự chú ý liên tục thay vì chuyển nhanh giữa các kích thích. Nhờ đó, hoạt động này rèn luyện sức bền nhận thức, đồng thời củng cố các mạch thần kinh liên quan đến tư duy phân tích và khả năng giải quyết vấn đề phức tạp.
Làm sao bắt đầu thói quen đọc sách đều đặn?
Hãy bắt đầu với mục tiêu nhỏ đến mức khó thất bại, chẳng hạn đọc hai trang trước khi đi ngủ thay vì ép mình đọc năm mươi trang mỗi ngày. Sự nhất quán quan trọng hơn cường độ. Bạn cũng có thể đặt sách ở nơi dễ thấy và để điện thoại ở phòng khác khi đọc.
Tài liệu tham khảo
- Clear, J. (2018). Atomic Habits: An Easy & Proven Way to Build Good Habits & Break Bad Ones. Avery.
- Wolf, M. (2007). Proust and the Squid: The Story and Science of the Reading Brain. Harper Perennial.
- Dehaene, S. (2009). Reading in the Brain: The New Science of How We Read. Penguin Books.
- Carr, N. (2010). The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. W. W. Norton & Company.